Εχει εκτιμηθεί πρόσφατα (τον Δεκέμβρη που μας πέρασε δηλαδή) ότι πάνω από 84,000 άρθρα έχουν δημοσιευτεί σε επιστημονικά περιοδικά σχετικά με τον covid 19. Εντυπωσιακό αλλά και κατανοήσιμο. Η επιστημονική κοινότητα, αν και δεν πρόκειται βέβαια για μία συμπαγή, ομοιογενή κοινότητα, αντέδρασε με γρήγορα αντανακλαστικά. Τώρα, τι γράφουν αυτά τα άρθρα είναι μια άλλη ιστορία. Κάποια είναι για τα μπάζα, κάποια αναμασούν στοιχεία, κάποια είναι στοιχειωδώς ενδιαφέροντα, κάποια υποσχόμενα, κάποια, λίγα, είναι σημαντικά ως προς το ζητούμενο. Θα επανέλθουμε στο ζητούμενο.
Προς το παρόν αναρωτιέμαι πώς μπορεί ο κοσμάκης να τα αξιολογήσει. Ο κοσμάκης, ναι αυτός που μπήκε ο χειμώνας κι ο κοσμάκης τάχει χάσει και παλτουδιά καινούργια τρέχει ν’ αγοράσει, του αείμνηστου Τούντα σε εξαιρετική εκτέλεση Σταύρου Παγιουμτζή.
Η απάντηση εδώ είναι απλούστατη. Δεν μπορεί. Τέλος. Αλλά για να μην βιαστούμε να υποτιμήσουμε τον κοσμάκη και να αισθανθούμε ότι εμείς είμαστε υπεράνω, μαντάμ σουσούδες της γνώσης και της επιστήμης, ούτε η επιστημονική κοινότητα δεν μπορεί να συμφωνήσει ως προς την εγκυρότητα της υποτιθέμενα παραγόμενης γνώσης. Απόδειξη, οι απείρου κάλλους ή μάλλον ασχήμιας επιθέσεις που εξαπολύουν επιστήμονες σε άλλους επιστήμονες που δεν συμφωνούν μαζί τους. Η υπόθεση Ιωαννίδη είνα ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, και όχι γιατί είναι δικός μας ο Γίαννης ο οποίος έχει βρεθεί στο μάτι του κυκλώνα απο πολύ νωρίς. Αστε τον τον Γιάννη μας.
Πρόσφατα (τον Σεπτέμβρη που μας πέρασε), δύο ομάδες επιφανών επιστημόνων, όχι ερασιτεχνών, αλλά πραγματικά επιφανών επιστημόνων, έστειλαν ανοιχτές επιστολές στην κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου (που δεν πρόκειται παρεμπιπτόντως να παραμείνει ενωμένο για πολύ ακόμα) υποστηρίζοντας δύο ριζικά διαφορετικές στρατηγικές για την αντιμετώπιση της πανδημίας. Οι λεπτομέρειες και οι σχετικές τεκμηριώσεις της κάθε ομάδας δεν θα μας απασχολήσουν εδώ. Αρκεί, ίσως, να πούμε ότι η μία ομάδα ήταν υπέρ του καθολικού και οριζόντιου λοκντάουν (συγγνώμη κύριε Μπαμπινιώτη) και η άλλη υποστηρίζει την στοχευμένη προστασία των ιδιαίτερα ευπαθών ομάδων (πχ ηλικιωμένοι σε διάφορους οίκους ευγηρίας και ανθρώπους με σοβαρά υποκείμενα νοσήματα) χωρίς καθολικό λοκντάουν. Είχαν προηγηθεί και επακολούθησαν δημόσια χτυπήματα με στιλέτα από μέλη της μιας ομάδας προς μέλη τη άλλης ομάδας που θα ζήλευε ακόμα και ο Κορσικανός Mateo Falcone.
Οι διάφοροι επιστήμονες ας μαχαιρώνονται καθώς προσπαθούν να τοποθετηθούν δίπλα στην εξουσία. Αλλά εμείς, ο κοσμάκης δηλαδή, τι να πιστέψουμε; Το ερώτημα δεν είναι αφηρημένο. Αφορά τόσο την επιβίωση μας όσο και την ελάχιστη αξιοπρέπεια στη ζωή μας. Αποκλεισμένοι δομικά από τους μηχανισμούς παραγωγής επιστημονικής γνώσης, απέναντι σ’ αυτό που έχει χαρακτηριστεί, αν και σχετικά μιλώντας ελάχιστα μελετηθεί, το μονοπώλιο της γνώσης, τι μπορούμε να κάνουμε;
Ολοι γνωρίζουμε βέβαια πάνω κάτω τι εστί μονοπώλιο. Υπάρχει μια παράδοση σκέψης και πράξης που τοποθετείται αντιστεκόμενη έμπρακτα, θεωρητικά, πολιτικά, ηθικά απέναντι στις διάφορες μορφές και ιστορικές μεταλλάξεις των μονοπωλίων, συμπεριλαμβανομένου και του μονοπωλίου βίας που έχει “εκχωρηθεί” στο κράτος (οι εργολαβίες σε ιδιωτικές εταιρείες, ιδιωτικούς μισθοφορικούς στρατούς κοκ, δεν αναιρούν φυσικά αυτό το μονοπώλιο). Η βία παρεπιπτόντως που παράγεται, ασκείται και εκπορεύεται από το κράτος δεν είναι προφανώς μόνο φυσική αλλά και αμείλικτα συμβολική. Ναι, για να παραφράσουμε κάπως τον Λακάν, το υποκείμενο μιλάει, πράττει, επιθυμεί, τρομάζει, άγεται και φέρεται, αλλά είναι το σύμβολο που φτιάχνει το υποκείμενο.
Το κράτος το γνωρίζει καλά αυτό όπως το γνώριζε και κάθε οργανωμένη μορφή εξουσίας πολύ πριν την δημιουργία του μοντέρνου κράτους. Η επιστήμη ως το κυρίαρχο σύμβολο της γνώσης έχει ιστορικά και θεσμικά αντικαταστήσει την θρησκεία ως μοναδική πηγή παραγωγής έγκυρης γνώσης, ως πραγματικό μονοπώλιο πραγαγωγής γνώσης που ορίζει τι και πώς θα παραχθεί, πώς θα διανεμηθεί και πώς θα καταναλωθεί. Αυτά δεν τα αφήνει η εξουσία έτσι στην τύχη. Αμα λάχει προσλαμβάνει και καμιά χιλιάδα αστυνομικούς και τους βάζει στα πανεπιστήμια για να προστατέψει την εύρυθμη λειτουργία της παραγωγωγής επιστημονικής γνώσης.
Στο μεταξύ οι επιστήμονες (όχι όλοι βέβαια) συνεχίζουν να σπρώχνονται για μια θέση δίπλα στην εξουσία. Οχι πως είναι καινούργιο φαινόμενο αυτό. Συνέβαινε και προ covid, αλλά τον τελευταίο χρόνο φαίνεται να έχει πάρει επικές διαστάσεις. Μετά αναρωτιούνται κάποιοι λάτρεις της επιστήμης γιατί δεν εμπιστευόμαστε την επιστήμη, κάποιοι από εμάς τέλος πάντων που είμαστε κομάτι καχύποπτοι και που δεν τολμάμε να διαφωνήσουμε γιατί θα μας τσουβαλιάσουν μαζί με τον Τραμπ, τον Μπολσονάρου, τους αρνητές των εμβολίων, τους συνωμοσιολόγους, τους σκοταδιστές, τους Flat Earthers ( και πάλι συγγνώμη κύριε Μπαμπινιώτη). Και δεν μιλάω εδώ για τον έξοχο και ανεπίστρεπτα μακαρίτη φιλόσοφο της επιστήμης Paul Feyerabend. Αυτόν στον οποίο είχε προσφέρει μια ερευνητική θέση ο Karl Popper, άλλο ιερό τέρας της επιστημολογίας (είχα κι εγώ την τύχη να τον γνωρίσω από κοντά τότε που σύχναζα στο LSE, πάνε πολλά χρόνια) αλλά ο τελευταίος αρνήθηκε. Ευτυχώς. Η κριτική του Feyerabend στην πολιτική εξουσίας που ασκεί η επιστήμη παραμένει αξεπέραστη. Για να μην παρεξηγούμαστε. Η διαφωνία και η αμφισβήτηση είναι το οξυγόνο της επιστήμης και όχι, δεν μοιάζει καθόλου με την δροσερή πνοή της δημοκρατίας που ευαγγελίζονται κάποιοι καραγκιόζηδες ότι θα μπει στα πανεπιστήμια μας. Αυτοί προσπαθούν να εξαφανίσουν κάθε τι που διαφωνεί με το εφιαλτικό τους όραμα.
Αλλά ας επιστρέψουμε στο ζητούμενο. Ποιό είναι το ζητούμενο στ’ αλήθεια; Αυτό φαίνεται ότι το όλοι το ξέρουμε δεξιοί κι αριστεροί και αναρχικοί (μη μας ξεχνάτε κι εμάς τους αναρχικούς, κι εμείς βέβαια δεν είμαστε μια αγαπημένη οικογένεια, το κάθε άλλο).
Είναι να βρούμε τρόπο να προστατευτούμε από αυτόν τον ιό και να μην πάμε άκλαφτοι σε μαζικούς τάφους. Τώρα, κάποιοι ψελίζουν, Μα καλά τώρα σας έπιασε ο πόνος; Δεν σας κόφτει που πάνω απο εφτά εκατομμύρια τον χρόνο πεθαίνουν απο το κάπνισμα, δυόμισι περίπου από το αλκοόλ, και καλά εμείς που καπνίζουμε σαν φουγάρα και πίνουμε μικρές λίμνες ουσίκυ στην καθισιά μας, τα θέλαμε και τα πάθαμε, αλλά περίπου τρία εκατομμύρια παιδάκια κάτω των πέντε που πεθαίνουν από υποσιτισμό κάθε χρόνο τι φταίνε; Και περίπου μισό εκατομμύριο τον χρόνο από ελονοσία; Γίναμε ξαφνικά ανθρωπιστές μ’ αυτόν τον καινούργιο ιό; Μπορεί. Ποιός ξέρει; Εγώ πάντως δεν είμαι ιδιαίτερα ανθρωπιστής. Είμαι δελφινιστής, φαλαινιστής, ρινοκεριστής αλλά ανθρωπιστής δεν είμαι. Παρόλο που λατρεύω τον Μπαχ και τον δικό μας τον Κυψελιώτη τον Εισβολέα, εκτιμώ ότι δεν θα έχανε η Βενετιά βελόνι αν εξαφανιζόταν το ανθρώπινο είδος απο προσώπου γης. Και οι δεινόσαυροι εξαφανίστηκαν κάποια στιγμή. Δεν ξέρω τι έκαναν οι καψεροί, πάντως εξαφανίστηκαν. Ας εξαφανιστεί και το ανθρώπινο είδος. Το πρόβλημα βέβαια είναι τι κάνουμε μέχρι τότε, όχι γενικά, αλλά συγκεκριμένα για αυτούς που υποφέρουν ανατριχιαστικά πιο πολύ (το ανατριχιαστικά δεν είναι στατιστικός όρος) απο κάποιους άλλους και εξαιτίας κάποιων άλλων. Μπορεί να εξαφανιστούμε όλοι τελικά, αλλά μέχρι να γίνει αυτό, η ηθική επιβάλλει να σταθούμε δίπλα στης γης τους κολασμένους μέχρι το τέλος. Οχι από πάνω, ρίχνοντας ψίχουλα φιλανθρωπικής βοήθειας, αλλά δίπλα.
Καλά κρασιά. Ο τρόπος που αντιμετωπίζεται η πανδημία εδώ κι ένα χρόνο δεν μου αφήνει πολλά περιθώρια αισιοδοξίας. Βέβαια το ομολογώ ότι είμαι αθεράπευτα απαισιόδοξος (είδατε κύριε Μπαμπινιώτη, δεν είπα «πεσιμιστής») οπότε δεν έχει ιδιαίτερη σημασία τι περιθώρια αισιοδοξίας μπορώ να βρω εγώ. Ας τα βρούν άλλοι.
Η απαισιοδοξία μου για να εξηγούμαι δεν έχει να κάνει με το αν θα βρεθεί το σούπερ εμβόλιο ή φάρμακο για τον ιό, αλλά με το γεγονός ότι αυτό που εκτυλίσσεται μπροστά στα τρομαγμένα μάτια μας στο όνομα δήθεν ενός όψιμου ανθρωπισμού (να σώσουμε κάθε ζωή που μπορούμε και παρόμοια κουραφέξαλα) είναι ένα άθλιο ψέμα που εντείνει και οξύνει την βαρβαρότητα, την καταστροφή, την οδύνη και τον ύστατο εξευτελισμό των αποκλεισμένων ενώ παρουσιάζεται ως έγνοια για αυτούς.
Θυμάμαι όταν έσκασε αυτή η ιστορία, έβγαινε ο Fauci (άλλος επιφανής επιστήμονας κι αυτός) στις ΗΠΑ και περιχαρής διακήρυττε θριαμβευτικά ότι αυτός ο ιός δεν κάνει διακρίσεις. Δηλαδή οι φτωχοί στις τενεκεδουπόλεις της Βραζιλίας, της Κολομβίας, οι εξαθλιωμένοι άστεγοι στο Λος Αντζελες και αλλού, πλούσιοι, λευκοί, μαύροι, μετανάστες στοιβαγμένοι σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, κι αυτοί που μένουν σε penthouses στο Μανχάτταν, όλοι είμαστε το ίδιο ευάλωτοι. Να ένας αταξικός ιός. Ολοι είμαστε ίσοι μπροστά σ’ αυτήν την απειλή. Ολοι είμαστε μαζί και μαζί θα φάμε τις συνέπειες (ίσως εμπνεύστηκε από το Ελληνικό πρωτότυπο «Μαζί τα φάγαμε»). Τι αισχρό ψέμα όπως αποδείχτηκε.
Αλλά ευτυχώς έχουμε την επιστήμη για να ξεχωρίσουμε το ψέμα απο την αλήθεια. Αλήθεια; Και η επιστήμη λέει… τι λέει στ’ αλήθεια; Διάλεξε την αλήθεια που σε βολεύει.
Στο μεταξύ, εν μέσω μιας τρομαχτικής συνθήκης, η ευρύτερη απανταχού Αριστερά ενώ συνεχίζει (και καλά κάνει κι αλίμονο αν δεν έκανε κι αυτό το ελάχιστο) να μιλάει για τα δικαιώματα των εργαζομένων, της μεσαίας τάξης που φτωχοποιείται (μη χάσει η Βενετιά βελόνι), των αδικήμένων και κάθε λογής αποκλεισμένων και κατατρεγμένων, το κάνει εκ του ασφαλούς, επικαλούμενη ή μάλλον κρυμένη πίσω από μια φαντασιωτική επιστήμη. Ναι στο λοκντάουν, γιατί όποιος λέει όχι είναι αναίσθητος και δεξιός οπαδός του Τραμπ, του Μπολσονάρου και των ομοϊδεατών τους και συνωμοσιολόγος και δεν καταλαβαίνει την επιστήμη, ναι λοιπόν στο λοκντάουν αλλά με ελαφρύνσεις, παροχές και προστασία στους εργαζόμενους και επένδυση στο ΕΣΥ, πιο πολλές ΜΕΘ, ΜΑΦ, πιο πολλούς γιατρούς και νοσηλευτικό προσωπικό και στο τέλος θα θριαμβεύσει η επιστήμη και θα σωθούμε. Τρομάρα μας.
Αλλά ο τρόμος είναι αλλού κι αλλού η ζωή. Μόνο το τέλος είναι εδώ. Η απόλυτη οδύνη μιας σοφίας που δεν κατακτήσαμε ποτέ.
*Κοινωνιολόγος-Κοινωνικός Λειτουργός.
