Η πανδημία και το αίσθημα εμπιστοσύνης των πολιτών: κριτήριο αποτελεσματικότητας και αξιοσύνης

Μόλις πριν από λίγους μήνες, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας έγκαιρης διατύπωσης παραινέσεων κατά την πρώτη φάση της εξελισσόμενης και ραγδαίως κλιμακούμενης πανδημίας, έγινε μνεία στην αναγκαιότητα στρατηγικής προετοιμασίας εν όψει των –τότε χαρακτηριζομένων ως– μεσομακροπρόθεσμων προκλήσεων¹. Προκλήσεων, που σήμερα, στο πλαίσιο του από καιρού προβλεπόμενου «δεύτερου κύματος», είναι ήδη εδώ.

Μία επισκόπηση σε συγκεκριμένους δείκτες φανερώνει την καταγεγραμμένη τάση της υφισταμένης και επερχόμενης πίεσης. Ενδεικτικά, ανάμεσα σε σειρά άλλων δεδομένων, το ποσοστό της ανά εβδομάδα μεταβολής (week by week change) εμφάνισης επιβεβαιωμένων κρουσμάτων στη χώρα αντανακλά τον ρυθμό επιδείνωσης της κατάστασης.

Ανάκληση στοιχείων την 27η Οκτωβρίου ανάμεσα σε Ελλάδα (80,8%), Πορτογαλία (38,2%), Βέλγιο (30,9%) και Ολλανδία (19,5%), βρίσκουν τη χώρα μας στη δυσμενέστερη θέση² ενώ το 115% της –ανακαλούμενης την 29η Οκτωβρίου– ποσοστιαίας μεταβολής των επιβεβαιωμένων κρουσμάτων τις τελευταίες 14 ημέρες σε σχέση με τον αριθμό εκείνων της αντίστοιχης προηγούμενης χρονικής περιόδου καταδεικνύει την αναγκαιότητα της πρόσφατης λήψης επιβαρυντικών για την οικονομία, πλην όμως επιβεβλημένων, μέτρων³.

Η πρώτη φάση της πανδημίας έχει ήδη χαρακτηριστεί από φωνές υψηλής επιστημονικής στάθμης ως «διαχειριστικά απλή». Στη βάση αυτής της διαχείρισης οικοδομήθηκε η εικόνα τής κατά γενική ομολογία επιτυχούς ή ανταγωνιστικής επίδοσης της χώρας, με συνεπαγόμενη τη δημιουργία μιας πρωτογενούς αίσθησης εμπιστοσύνης απέναντι στη Διοίκηση. Την ώρα που ο αγώνας, βέβαια, ήταν και συνεχίζει να είναι ακόμη σε εξέλιξη.

Αίσθηση εμπιστοσύνης που, όμως, στοιχεία σε εκθέσεις διεθνών ερευνητικών φορέων δείχνουν ότι δοκιμάζεται πολλαπλώς. Ενδεικτικά, σύμφωνα με στοιχεία Εκθεσης του «Eurofound», στα τέλη Σεπτεμβρίου η εμπιστοσύνη όσων ρωτήθηκαν φαίνεται ότι διαρρηγνύεται απέναντι στην πλειονότητα των κυβερνήσεων της Ε.Ε., περιλαμβανομένης της στατιστικά αισθητής πτωτικής μεταβολής του σχετικού δείκτη τον Ιούλιο του 2020 –συγκριτικά με τον αντίστοιχο του Απριλίου 2020– και στη χώρα μας⁴, ενώ λίγους μήνες νωρίτερα σε Ερευνα του Pew Research Center, που αντανακλά τη γενικότερη κοινωνική άποψη, το 84% των ερωτηθέντων Ελλήνων δήλωσαν ότι αμφιβάλλουν για το αν οι αιρετοί νοιάζονται για τους συνηθισμένους πολίτες, εν αντιθέσει με ένα 13%. Επιπροσθέτως, ένα 81% αμφισβήτησε ότι το κράτος λειτουργεί προς όφελος όλων, σε αντίθεση με ένα 19% που πιστεύει το αντίθετο⁵.

Αντίστοιχα, και σε ό,τι αφορά τους νέους, έκθεση του ΟΟΣΑ, την 15η Ιουνίου –χρονική στιγμή όπου στο εσωτερικό καλλιεργούνταν συστηματικά η περί αδιαμφισβητήτως επιτυχημένης διαχείρισης της πανδημίας αίσθηση– σε περισσότερες από τις μισές χώρες-μέλη του, οι νέοι, πέρα από τις ανησυχίες που προέταξαν σχετικά με τις δυσμενείς επιπτώσεις της πανδημίας στην ψυχική υγεία, την απασχόληση και τη συρρίκνωση του διαθέσιμου εισοδήματός τους, δήλωσαν ότι εμπιστεύονται τις κυβερνήσεις τους λιγότερο –συγκριτικά με τον υπόλοιπο πληθυσμό– απ’ ό,τι την περίοδο της βαθιάς οικονομικής κρίσης, με τη χώρα μας να βρίσκεται ανάμεσα στις υψηλότερες θέσεις του σχετικού διαγράμματος⁶.

Τα παραπάνω, σε συνδυασμό με την ανασφάλεια που γεννά η βαθμιαία διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων –στοιχείο αρρήκτως διασυνδεόμενο με τις επιπτώσεις της πανδημίας–, καθώς και η άνευ προηγουμένου αβεβαιότητα που καταγράφεται διεθνώς⁷ πιθανώς αποτελούν ανασταλτικές παραμέτρους ως προς την ανάπτυξη συλλογικής, συντονισμένης και συντεταγμένης δράσης στη βάση της υφιστάμενης ως θεμελιώδους παραμέτρου προσωπικής ευθύνης.

Πρωτοβουλίες που ήδη έχουν αναληφθεί σε διεθνές επίπεδο αποδεικνύουν ότι η ανάγνωση και η κατανόηση πτυχών που συμβάλλουν στην εκθετική αύξηση του φαινομένου υπερβαίνουν την κυρίαρχη, αλλά μονοδιάστατη, ιατροκεντρική προσέγγιση, με διάκριση ανάμεσα στο τι σημαίνει δημόσια υγεία και τι ιατρική περίθαλψη, αναδεικνύοντας πρόδηλα τη σημασία εμβάθυνσης και ανάλυσης των συμπεριφορών, οι οποίες, αν μη τι άλλο, χρειάζονται πολιτικά, κοινωνικά κ.ά. παραδείγματα, που να επιδεικνύουν συνέπεια και τουλάχιστον ακολουθία απέναντι σε αυτά που απαιτούν από το κοινωνικό σύνολο.

Αίσθηση εμπιστοσύνης για την οποία σε, πραγματευόμενο τα όσα τεκταίνονταν εκείνη την περίοδο στο Ηνωμένο Βασίλειο, στις ΗΠΑ και στη Βραζιλία, editorial του «Lancet» μεταξύ άλλων αναφέρεται: «Οι κυβερνήσεις και οι πολιτικοί ηγέτες ανά τον κόσμο μπορεί να μετεξελιχθούν σε θύματα του κορονοϊού. Το πώς αντέδρασαν στην έξαρση και το πώς άκουσαν αλλά και επικοινώνησαν με τους πολίτες τους θα είναι σημαντικό ως προς την απόφαση για το ποια θα είναι η μοίρα τους στις μελλοντικές εκλογές. Η εμπιστοσύνη του κοινού πρέπει να κερδίζεται και ο κορονοϊός έκανε ξεκάθαρο ποιος είναι και ποιος δεν είναι άξιος της εμπιστοσύνης»⁸.

* Πρώην πρόεδρος του Κέντρου Κοινωνικής Πρόνοιας Περιφέρειας Στερεάς Ελλάδας, εξωτερικός συνεργάτης της Επιστημονικής Επιτροπής Υγείας, Περιβάλλοντος & Αναδυόμενων Κινδύνων της Ε.Ε.

1. «Εφημερίδα των Συντακτών» / www.efsyn.gr, «Μπρα ντε φερ στον καιρό της πανδημίας: διδάγματα για το μέλλον», 17-19 Απριλίου 2020, σελ. 78. 

2. Our World in Data, ανά εβδομάδα μεταβολή των επιβεβαιωμένων κρουσμάτων κορονοϊού από 3 Απριλίου έως 29 Οκτωβρίου 2020.  Ανάκληση στις 29.10.2020

3. Our World in Data, ανά δύο (2) εβδομάδες ή ανά δεκατέσσερις (14) ημέρες, μεταβολή του αριθμού των επιβεβαιωμένων κρουσμάτων κορονοϊού. Ανάκληση στις 29.10.2020

4. Eurofound (2020), Living, working and COVID-19, COVID-19 series, Publications Office of the European Union. 

5. Pew Research Center (2020), «Democratic Rights Popular Globally but Commitment to Them Not Always Strong», Φεβρουάριος 2020. 

6. OECD (2020), Youth and COVID-19: Response, recovery and resilience, 15 Ιουνίου 2020. 

7. OECD (2020), Economic Outlook, Interim Report, 16 Σεπτεμβρίου 2020.

8. The Lancet Infectious Diseases. Political casualties of the COVID-19 pandemic. Lancet Infect Dis. 2020;20(7):755., 11 Ιουνίου 2020.