Πριν από λίγες ημέρες είδαμε εικόνες από την ορκωμοσία της νέας κυβέρνησης που ακολούθησε τον ανασχηματισμό του πρωθυπουργού κ. Μητσοτάκη. Ενα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της τελετής αποτέλεσε η χρήση μάσκας από τα μέλη της κυβέρνησης και η μη χρήση της από τους ιερείς.
Από την αρχή της πανδημίας, η Εκκλησία έχει υποστηρίξει κατά πλειοψηφία θέσεις που μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο τη δημόσια υγεία. Τον Απρίλιο φιλοξενήθηκαν σε διάφορα κανάλια ιερείς που υποστήριζαν πως ο ιός δεν μεταδίδεται μέσω της Θείας Κοινωνίας, προτρέποντας τους πιστούς να παραστούν στις κατά τόπους λειτουργίες. Στις αρχές Αυγούστου, η Εκκλησία εξέδωσε εγκύκλιο μέσω της οποίας υποστήριξε την συνέχιση των λιτανειών παρ’ όλη την απαγόρευσή τους από την κυβέρνηση. Προκύπτουν λοιπόν δυο προβλήματα σε σχέση με το πώς η συμπεριφορά κάποιων μπορεί να συμβάλει ή να αποτελέσει τροχοπέδη στην επιτυχή αντιμετώπιση του κορονοϊού1.
Το πρώτο πρόβλημα σχετίζεται με την επιρροή που έχουν οι ιερείς στους πιστούς. Η Εκκλησία αποτελεί μια κοινωνική ομάδα που προσδίδει ψυχολογικό νόημα και αίσθηση του ανήκειν στους πιστούς. Ως ηγετικά στελέχη της Εκκλησίας, οι ιερείς και οι συμπεριφορές τους μπορούν να ληφθούν ως παράδειγμα προς μίμηση από τους πιστούς. Αλλωστε, οι άνθρωποι τείνουν να υιοθετούν συμπεριφορές από άτομα που θεωρούν μέλη της δικής τους ομάδας2, ακόμα και όταν αυτές οι συμπεριφορές ενέχουν κινδύνους3. Λαμβάνοντας υπόψη την ισχύ της Εκκλησίας της Ελλάδος, εύλογα μπορούμε να υποθέσουμε πως ως σφαίρα επιρροής η Εκκλησία μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση του κορονοϊού μέσω της υιοθέτησης των μέτρων προστασίας της κυβέρνησης και της παράκλησης στους πιστούς να τα ακολουθήσουν. Παρ’ όλα αυτά, δυστυχώς παρατηρούμε ακριβώς το αντίθετο, δηλαδή μια διαρκή άρνηση των περισσότερων ιερέων να συμμορφωθούν με τα μέτρα προστασίας (π.χ. μη χρήση μάσκας κατά τη διάρκεια της ορκωμοσίας της νέας κυβέρνησης), την παρακίνηση των πιστών να παρευρεθούν σε συνωστισμένους χώρους, καθώς και την προσβολή και αποπομπή πιστών που φορούσαν μάσκα στον χώρο της εκκλησίας4. Εάν τέτοιου είδους πρακτικές υιοθετηθούν από τα μέλη της Εκκλησίας, τότε θα δημιουργηθούν νέες εστίες έξαρσης της πανδημίας.
Το δεύτερο πρόβλημα προκύπτει από την αντίδραση της κυβέρνησης απέναντι στη συμπεριφορά της Εκκλησίας. Η επιτυχής ηγεσία δεν προκύπτει από τα πιθανά χαρίσματα ή την προσωπικότητα των ηγετών αλλά από την δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης μεταξύ ηγετών και κοινωνίας5. Οπως έχουμε προτείνει μέσα από συστηματική, εμπειρική έρευνα, άλλωστε, η δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης και μιας κοινής ταυτότητας ταυτόχρονα με την παροχή πληροφοριών είναι αναγκαία σε συνθήκες καταστροφών6. Τι μπορεί λοιπόν να καταστρέψει την εμπιστοσύνη σε μια κυβέρνηση και να προκαλέσει τη μη τήρηση των μέτρων προστασίας που αυτή ανακοινώνει; Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «The Lancet»7, η μη τήρηση των μέτρων προστασίας από τον σύμβουλο του Μπόρις Τζόνσον, Ντόμινικ Κάμινγκς, καθώς και η μη απομάκρυνσή του από τον πρωθυπουργό του Ηνωμένου Βασιλείου οδήγησαν σε κατακόρυφη πτώση της εμπιστοσύνης στην αγγλική κυβέρνηση (ενώ τέτοια μείωση δεν παρατηρήθηκε στις κυβερνήσεις της Σκοτίας και της Ουαλίας) και την επακόλουθη μη τήρηση μέτρων προστασίας από το κοινό.
Στην περίπτωση της Ελλάδας και την απροκάλυπτη μη χρήση μέτρων προστασίας από τους ιερείς κατά τη διάρκεια της τελετής ορκωμοσίας της κυβέρνησης υπό πανελλαδική μετάδοση προκύπτουν τα ακόλουθα ζητήματα: Πρώτον, περνά το μήνυμα στο κοινό πως η μη χρήση μάσκας είναι ανεκτή, ειδικά στην περίπτωση που γίνεται παρουσία του ίδιου του πρωθυπουργού. Δεύτερον, υποσκάπτεται η εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση, η οποία παρουσιάζεται ως ανίκανη να επιβάλει σε λοιπούς μη κυβερνητικούς οργανισμούς και τους εκπροσώπους τους (π.χ. ιερείς) τα μέτρα που η ίδια ανακοινώνει. Τρίτον, αμέσως μετά την ορκωμοσία της νέας κυβέρνησης, ο πρωθυπουργός επέπληξε δημοσιογράφο για τη μη χρήση μάσκα8. Εύλογα, λοιπόν, μπορεί να δημιουργηθεί η εντύπωση στο κοινό πως υπάρχουν δύο μέτρα και δύο σταθμά σε σχέση με την τήρηση των μέτρων, με κάποιους να επιπλήττονται και κάποιους να μένουν στο απυρόβλητο.
Η επιτυχής αντιμετώπιση του κορονοϊού χρειάζεται όχι μόνο μια ενιαία εθνική στρατηγική, αλλά και την συνεχή παροχή έγκυρων, μη αντιφατικών πληροφοριών καθώς και την δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης ανάμεσα στην κυβέρνηση και τον λαό. Η άρνηση της Εκκλησίας να συμμορφωθεί με τα μέτρα προστασίας σε συνδυασμό με αντιφατικά μηνύματα και την απώλεια αυστηρής επίπληξης και επιβολής των μέτρων στην Εκκλησία από την πλευρά της κυβέρνησης κινητοποιούν επικίνδυνες συμπεριφορές, βλάπτουν την εμπιστοσύνη στις Αρχές και την τήρηση των μέτρων προστασίας που ανακοινώνουν και εν τέλει δυσκολεύουν την καταπολέμηση της πανδημίας.
* Δρ Βαγγέλης Ντόντης, λέκτορας Κοινωνικής Ψυχολογίας, School of Psychology and Life Sciences, Canterbury Christ Church University, UK.
[1] van Bavel, J. et al. (2020). Using social and behavioural science to support COVID-19 pandemic response. Nature Human Behaviour, 1-12.
[2] Turner, J. et al. (1987). Rediscovering the social group. A self-categorization theory. Basil: Blackwell.
[3] Cruwys, T. et al. (2020). When trust goes wrong: A social identity model of risk taking. Journal of Personality and Social Psychology. 10.1037/pspi0000243
[4] ΕΡΤ (2020). Εορδαία: Ιερέας προσέβαλε πιστή γιατί φορούσε μάσκα προστασίας – Τι δήλωσε στην ΕΡΤ.
[5] Haslam, A. et al. (2020). The new psychology of leadership (2nd ed). Hove: Psychology Press.
[6] Drury, J. et al. (2019). Facilitating collective resilience in the public in emergencies: Twelve recommendations based on the social identity approach. Frontiers in Public Health. https://doi.org/10.3389/fpubh.2019.00141
[7] Fancourt, D. et al. (2020). The Cummings effect: politics, trust, and behaviours during the COVID-19 pandemic. The Lancet. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)31690-1
[8] Εθνος (2020). Κορονοϊός: Παρατήρηση Μητσοτάκη σε δημοσιογράφο που δεν φορούσε μάσκα.
Η επιστολή δημοσιεύτηκε στο φύλλο της «Εφ,Συν.» τη Δευτέρα 31/08/2020.
