Το σινεμά του Ταρκόφσκι δεν αφήνει κανέναν ασυγκίνητο

Τον λένε Αντρέι Α. Ταρκόφσκι και υπογράφει το μαγευτικό ντοκιμαντέρ «Αντρέι Ταρκόφσκι: Σινεμά σαν προσευχή», που προβάλλεται την Παρασκευή, στις 10.30 μ.μ., στο θερινό σινεμά «Ανεσις», στο πλαίσιο του 26ου Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αθήνας. Είναι το κινηματογραφικό του ντεμπούτο και έκανε την παγκόσμια πρεμιέρα του πέρυσι στο Φεστιβάλ της Βενετίας. Στην Ελλάδα βρήκε κιόλας διανομή (από την Carousel) και δεν φαντάζομαι να υπάρχει σινεφίλ, που λατρεύει τον δημιουργό του «Στάλκερ», του «Σολάρις» και της «Θυσίας», που να μην τρέξει να το δει.

Αλλωστε ο σκηνοθέτης του είναι ο Ταρκόφσκι τζούνιορ. Η ταινία που γύρισε για τον πατέρα του είναι διαφορετική. Αλλά ουσιώδης. Κλείνει μέσα στις πιο όμορφες, συγκλονιστικές εικόνες, από ταινίες του αλλά και τη ζωή του, το μεδούλι της δουλειάς του. Της φιλοσοφίας του. Μόνο με τη δική του φωνή. Ο Ταρκόφσκι σε πρώτο πρόσωπο. Ολες μας τις απορίες μας τις έλυσε ο γιος του. Ακόμα και τις πιο πεζές.

● Θα μας πείτε λίγα πράγματα για σας;

Είμαι ο γιος του από τον δεύτερο γάμο του, με τη Λαρίσα Κιρίλοβα, και γεννήθηκα το 1970.

● Αρα τον ζήσατε αρκετά, αφού πέθανε το 1986. Και πρέπει να έχετε πολλές μνήμες από αυτόν.

Βέβαια. Ο πατέρας μου έφυγε, όμως, από τη Ρωσία το 1982, πήγε στην Ιταλία να γυρίσει τη «Νοσταλγία», και οι σοβιετικές αρχές δεν μου επέτρεψαν να πάω μαζί του. Ετσι, ζήσαμε κάποια χρόνια χωριστά, αφού μετά τη «Νοσταλγία» αποφάσισε να μην ξαναγυρίσει στη Ρωσία. Εκανε αγώνα να ξαναενώσει την οικογένειά μας. Κατάφερα να πάρω άδεια να φύγω από τη Μόσχα το 1985, τον ξανασυνάντησα ένα χρόνο πριν πεθάνει.

● Θυμάστε, όμως, κάποια ταινία του, τα γυρίσματά της;

Ημουν πολύ μικρός όταν γύριζε τον «Καθρέφτη», κάτι θυμάμαι. Αλλά οι σημαντικές μου αναμνήσεις είναι από το «Στάλκερ», που ήμουν εννέα χρονών. Τότε πρωτοσυνειδητοποίησα τι σημαίνει σινεμά, τι κάνει ο πατέρας μου, μεγάλη εμπειρία.

● Τι είδους πατέρας ήταν; Νιώθατε ότι θα ’θελε να γίνετε σκηνοθέτης;

Ναι, το ήθελε, μου έλεγε ότι πρέπει να αρχίσω να δουλεύω μαζί του, με έβαλε στη διαδικασία της «Θυσίας». Αλλά στην εφηβεία μου δεν είχα καμιά πραγματική επιθυμία να κάνω σινεμά. Οπως όλα τα παιδιά, είχα διάθεση να πάω κόντρα στον πατέρα μου, παρόλο που είχαμε καταπληκτική σχέση και αγαπιόμαστε πολύ. Μετά τον θάνατό του έκανα σπουδές Φυσικής και Μαθηματικών, αλλά τις εγκατέλειψα για να αφοσιωθώ στο Ινστιτούτο Ταρκόφσκι, αυτή ήταν η επιθυμία που εξέφραζε στη διαθήκη του.

● Τι ακριβώς είναι αυτό το Ινστιτούτο στη Φλωρεντία; Είναι μόνο για ερευνητές ή μπορεί ελεύθερα να το επισκεφτεί και το κοινό; Αλλωστε στεγάζεται στο σπίτι όπου έζησε ο πατέρας σας.

Συγκεντρώνει όλο το αρχείο Ταρκόφσκι. Ζω εκεί και υπάρχει και το διαμέρισμα του πατέρα μου. Δεν είναι ανοιχτό για το κοινό, αλλά με ένα ραντεβού μπορεί κάποιος να το επισκεφτεί. Είναι, φυσικά, κυρίως για φοιτητές που γράφουν εργασίες και ερευνητές για ταινίες και βιβλία. Κάπως πολύπλοκη κατάσταση, γιατί πρέπει να είμαι συνεχώς παρών, τα περισσότερα ντοκουμέντα είναι στα ρώσικα. Αλλά όντως έχουμε ένα σχέδιο με την Πόλη της Φλωρεντίας να το μετατρέψουμε σε μουσείο, προχωρά αργά – γραφειοκρατία και τέτοια. Τα αρχεία Ταρκόφσκι προστατεύονται από το υπουργείο Πολιτισμού της Ιταλίας. Συνεργαζόμαστε πολύ μαζί του, κυρίως στην ψηφιοποίησή τους.

● Γιατί νιώσατε την ανάγκη να κάνετε αυτό το ντοκιμαντέρ για τον πατέρα σας; Και, κυρίως, γιατί αποφύγατε το κλασικό biopic και διαλέξατε έναν πιο δύσκολο δρόμο, την ηθική, φιλοσοφική, πνευματική, χριστιανική διάσταση της δουλειάς του;

Τριάντα χρόνια δουλεύω με τα αρχεία του πατέρα μου και ξέρω πόσο πολλά βιβλία και ταινίες γίνονται γι’ αυτόν. Αλλά νιώθω ότι μέσα σε όλα αυτά χάθηκε αυτός ο ίδιος, χάθηκαν αυτά που σκεφτόταν, αυτά που επιθυμούσε να περάσει στον κόσμο. Και έτσι αποφάσισα να κάνω κάτι για να βάλω το κοινό ενώπιον του Ταρκόφσκι, να γίνει μεταξύ τους ένας ευθύς, άμεσος διάλογος, χωρίς σκηνοθετική παρέμβαση και ερμηνεία. Μόνο τα δικά του λόγια να ακούγονται. Και φυσικά, έχω τόσες μνήμες από αυτόν, γνωρίζω ποιος ήταν και μπορώ να τον δείξω στους θεατές, να τον γνωρίσουν κι αυτοί.

● Οι ηχογραφήσεις-θησαυρός που ακούγονται, πρώτη φορά χρησιμοποιούνται σε φιλμ;

Φυσικά. Είναι ντοκουμέντα από το Αρχείο Ταρκόφσκι, έχουμε πάνω από 900 ώρες ηχογραφήσεων, συνεντεύξεις και άλλα. Ηταν δύσκολη δουλειά να ακούσω τα πάντα και να διαλέξω τα αποσπάσματα που θα χρησιμοποιούσα, αλλά ήταν και ενδιαφέρουσα, ερεθιστική και κυρίως συγκινητική διαδικασία. Να ακούω τη φωνή του, να θυμάμαι αυτά που πίστευε. Πρώτα μόνταρα το ηχητικό κομμάτι, με τη φωνή του σαν να διηγείται μια ιστορία, και μετά πρόσθεσα τις εικόνες: φωτογραφίες, σκηνές από τις ταινίες του και footage από τη ζωή του. Ηταν μια αντίστροφη διαδικασία από αυτήν που ακολουθείται στο σινεμά.

● Μοιράζεστε τις απόψεις του, ακόμα και τη χριστιανική του πίστη;

Ναι, τις μοιράζομαι. Αλλωστε αυτή η ταινία ήταν για μένα κάτι επιπλέον: μια πράξη ανάκλησης και επανασύνδεσης με τον πατέρα μου. Γιατί ζεις τη ζωή σου, κάνεις τις επιλογές σου, καμιά φορά συγκρούεσαι με τους γονείς σου. Αλλά πάντα παραμένεις βαθιά συνδεδεμένος μαζί τους – εγώ περισσότερο με τον πατέρα μου, παρά με τη μητέρα μου. Ανακάλυψα ότι τόσα χρόνια μετά τον θάνατό του συμφωνώ ακόμα περισσότερο μαζί του.

● Κι ένας άθεος μπορεί να λατρεύει τον Ταρκόφσκι. Πώς το εξηγείτε;

Το βρίσκω υπέροχο και το καταλαβαίνω. Ούτε εγώ πηγαίνω στην εκκλησία κάθε μέρα. Ο τρόπος που εκφράζεται, η αγωνία και τα ερωτήματα που θέτει για τον άνθρωπο και τη ζωή, μπορούν να αγγίξουν κι αυτούς που είναι μακριά από την εκκλησία ή αδιαφορούν εντελώς γι’ αυτήν. Οι άνθρωποι, επιφανειακά τόσο διαφορετικοί, στο βάθος τους είναι ίδιοι, ένα μέρος της ανθρώπινης ψυχής είναι κοινό σε όλους. Και άλλωστε η γλώσσα του Ταρκόφσκι βγαίνει από συναίσθημα και απευθύνεται σε συναίσθημα. Το έργο του δεν σε αναγκάζει να σκέφτεσαι, μπαίνεις μέσα του και ταξιδεύεις. Ο Ταρκόφσκι σού αρέσει ή δεν σου αρέσει. Αλλά δεν σε αφήνει ποτέ ασυγκίνητο. Κι αυτό ήταν για τον ίδιο το σημαντικότερο, πέρα και πάνω από σκηνοθεσία και πλοκή. «Είμαι ποιητής, όχι διανοούμενος», έλεγε.

● Στην ταινία τον ακούμε να λέει ότι μόνο στη Ρωσία βλέπει σημάδια πνευματικής αναγέννησης του ανθρώπου, στη Δύση κανένα. Τι θα έλεγε σήμερα για μια χώρα που τόσο άλλαξε, για τη Ρωσία του Πούτιν;

Αυτό το είπε το 1985, όταν ακόμα το σοβιετικό καθεστώς είχε δύναμη πάνω στους ανθρώπους, αλλά ο πατέρας μου πίστευε ότι δεν μπορούσε να αλλοιώσει την ψυχή και το πνεύμα τους. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και σήμερα. Το καθεστώς Πούτιν είναι αυτό που είναι. Ομως, όσο κι αν υπάρχουν άνθρωποι αδιάφοροι, χωμένοι στο ίντερνετ και στην εποχή μας, η πνευματικότητα του ρώσικου πληθυσμού παραμένει πάντα υψηλή, υψηλότερη από τη Δύση, όπου υπάρχουν υπερβολική ενημέρωση και περισπασμοί. Στη Ρωσία έχουμε ακόμα τη δυνατότητα να απομονωθούμε, να πιστέψουμε στον Θεό, να καλλιεργήσουμε τις πνευματικές ανησυχίες μας.

Στη διάρκεια της Σοβιετικής Ενωσης είχαμε μάθει να κρύβουμε τις συγκινήσεις και τις απόψεις μας, αλλά να ζούμε με αυτές. Ισως, λοιπόν, αυτή η παλιά αντίσταση μας βοηθά να αντιστεκόμαστε και σήμερα σε ένα καθεστώς, που μας αφήνει ελεύθερους να φάμε, να ταξιδέψουμε, να διασκεδάσουμε, αλλά δεν ευνοεί τις σημαντικές ερωτήσεις για τη ζωή. Οχι, δεν έχασε η Ρωσία την πνευματικότητά της, έχω ακόμα μεγάλες ελπίδες για τη χώρα μου.

● Πηγαίνετε συχνά;

Ναι, συνέχεια κάτι γίνεται για τον πατέρα μου, υπάρχουν άνθρωποι που λατρεύουν το έργο του και είναι ενδιαφέρον να τους συναντώ, ανάμεσά τους πολλοί νέοι καλλιτέχνες. Η Ρωσία ανακαλύπτει πάλι τον Ταρκόφσκι, αλλά και στην Ευρώπη γίνεται όλο και πιο δημοφιλής. Σε δύσκολους καιρούς έχουμε ανάγκη τους μεγάλους καλλιτέχνες και φιλοσόφους. Και ο Ταρκόφσκι σίγουρα μας δίνει ελπίδα. Και επιπλέον, οι ταινίες του παραμένουν τόσο σύγχρονες, δεν γερνάνε, είναι πάντα φρέσκες – όπως όλων των μεγάλων δημιουργών.

● Είναι ιδέα μου ή υποβαθμίζετε λίγο στο ντοκιμαντέρ τη σύγκρουσή του με το σοβιετικό καθεστώς, τον αγώνα του με τη λογοκρισία, που τόσο τον έκανε να υποφέρει;

Η σύγκρουσή του με το καθεστώς ήταν βέβαια πολύ σημαντική. Εβαλα τα πιο απαραίτητα, δεν έκρυψα τίποτα. Αλλά με ενδιέφερε να φανεί κυρίως η ανάγκη του για ελευθερία, η πίστη του στην ελευθερία. Υπέφερε στη Σοβιετική Ενωση, αλλά σκέφτομαι πως κανένα καθεστώς, αναλυτικό ή δυτικό, δεν θα μπορούσε να τα βγάλει πέρα με έναν τόσο ελεύθερο άνθρωπο. Γιατί και στις ταινίες που έκανε στη Δύση, μπορεί να τις έκανε όπως ήθελε, υπήρχαν όμως άλλα προβλήματα, να βρεθούν παραγωγοί, χρήματα. Οι μεγάλοι καλλιτέχνες είναι πάντα μπροστά και πέρα από την πολιτική.

● Είναι χαρά ή βάρος να λέγεται κάποιος Αντρέι Α. Ταρκόφσκι; Οταν λέτε το όνομά σας, οι άνθρωποι κάνουν τη σύνδεση;

Πάντα εντυπωσιάζομαι με το πόσοι ξέρουν τον πατέρα μου. Καμιά φορά είναι δύσκολο να έχω το όνομά του. Αλλά δεν ήταν μόνο πατέρας μου, ήταν και ο μεγάλος μου δάσκαλος. Ετσι, συνήθως είναι προνόμιο και ευτυχία.