Ζήλια

Η λέξη «βιτριόλι» λείπει από τον τίτλο. Προφανώς οι τίτλοι των άρθρων διαβάζονται περισσότερο από τα ίδια τα κείμενα και η συχνή επαφή με λέξεις ή ιδέες παράγει επικίνδυνες εξοικειώσεις. Εως και μιμήσεις. Ας μειώσουμε -στο ελάχιστο που μας αναλογεί- τον κίνδυνο. Πάντως και η λέξη ζήλια δεν αφορά κάτι λιγότερο κακό. Αν μάλιστα σκεφτούμε ποσοτικά, το πράγμα δείχνει να είναι χειρότερο: φυσικά δεν υπάρχει γενική καταγραφή, αλλά η ζηλοτυπία πρέπει να αποτελεί ένα από τα συχνότερα αίτια ατομικής ανθρωποκτονίας, διαχρονικά και διηπειρωτικά.

Δίπλα στις ανθρωποκτονίες μπορούμε να μετρήσουμε κι άλλα πολλά: τραύματα που ευτυχώς δεν κατέληξαν, συντροφικές σχέσεις που δηλητηριάστηκαν για πάντα, μανίες καταδίωξης και παρακολούθησης που ξετρέλαναν και πολύ δύσκολα «θεραπεύονται». Από την άλλη, η ζήλια τροφοδοτεί μια ολόκληρη αγορά εξοπλισμού και ιδιωτικών επιχειρήσεων παρακολούθησης. Γενικά η αίσθηση της ερωτικής ιδιοκτησίας και εξουσίας επί του άλλου ή της άλλης είναι κοινωνικά διάχυτη και η αποδοκιμασία της δυσανάλογα μικρή. Κάποιοι μάλιστα καμαρώνουν, εμφανίζοντας τη ζήλια σαν δείγμα αγάπης. Ουδέν αντιφατικότερον, βέβαια. Η ιδιοκτησιακή αποκλειστικότητα ανθρώπου προς άνθρωπο παράγει κοινωνική επιθετικότητα και γι’ αυτό βρίσκεται στούς αντίποδες της αγάπης προς τον άλλον. Δεν είναι ηθική.

Αυτός ο «οικείος» χαρακτήρας της ζήλιας (τόσοι και τόσοι την έχουμε μέσα μας ή δίπλα μας) εξηγεί το έντονο -σχεδόν ηδονοβλεπτικό- ενδιαφέρον μόλις ακουστεί μια σχετική είδηση. Φόβος και περιέργεια, για τον άλλο και για τον εαυτό μας, πάνε μαζί.

Πόσο εύκολα εν τω μεταξύ αποδέχεται ο «σεμνοπρεπής», αυτός που αστυνομεύει το προς τρίτους ερωτικό βλέμμα των δικών του, ότι ο παραδιπλανός με την ανεκτική και ελευθεριακή σεξουαλική ζωή, ο χίπης ή στο παρελθόν ο ιθαγενής των μητριαρχικών νησιωτών σέβονται περισσότερο τη ζωή και την προσωπικότητα των άλλων; Εξάλλου η δυναμική της ερωτικής ιδιοκτησίας αποκτά κάποτε και σαφείς πολιτικές διαστάσεις: Στην πατριαρχία που διαρκεί, μια βασιλεία ή μια οικονομική δυναστεία μπορούν να ανατραπούν με έναν «απρεπή» έρωτα. H πατριαρχία όντως είναι η βάση της ζήλιας. Θα σκεφτεί κάποιος: μα τότε πώς εξηγείται η γυναικεία ζήλια; Εχει δοθεί απάντηση, ιδίως από τον W. Reich: ο γενάρχης θέλει τη γυναίκα αντικείμενο και ιμάντα μεταφοράς της ιδεολογίας του. Το προσπαθεί από τη νηπιακή ηλικία και συνήθως το πετυχαίνει, άλλοτε προκαλώντας εσωτερικεύσεις των επιταγών εξουσίασης και άλλοτε με καταναγκασμούς.

Αν ο ζηλιάρης λατρεύει κάποιον, αυτός είναι μόνο ο εαυτός του.

[ Με την ευκαιρία: πολύ περισσότερα στο βιβλίο μου «Ερωτας και τιμωρία στην Ελλάδα – σύντομη ιστορική εισαγωγή», εκδόσεις Σαββάλας (2011). ]

* ομ. καθηγητής ΑΠΘ, πρ. υπ. Δικαιοσύνης