Το Ανθρώπινο Αποτύπωμα (Empreinte Humaine) -ειδικό ερευνητικό κέντρο εξειδικευμένο στην πρόληψη ψυχοκοινωνικών κινδύνων με έδρα τη Γαλλία– άρχισε, κατά τη διάρκεια της καραντίνας, να μελετά την επίδραση της τηλεργασίας στον ανθρώπινο ψυχισμό. Τα πρώτα αποτελέσματα της έρευνας δημοσιεύτηκαν στα τέλη Απριλίου, λίγο μετά αφού ο Γάλλος πρόεδρος είχε ανακοινώσει μια παράταση της «απομακρυσμένης εργασίας», διχάζοντας τη γαλλική κοινωνία καθώς είχαν καταγραφεί περιστατικά εξουθένωσης από την (δεδομένη) προσδοκία πως οι εργαζόμενοι από το σπίτι είναι διαθέσιμοι όλες τις ώρες της ημέρας, με την (άγραφη) υποχρέωση να βρίσκονται πάντα μπροστά σε μια έξυπνη οθόνη. Το όνομα αυτής; Τηλετοιμότητα. Το όνομα ημών; Εικονιστικά υποκείμενα.
Αν υπάρχει ένα βασικό διακύβευμα στη μετά Covid-19 περίοδο, αυτό αφορά τον τρόπο που θα εργάζονται και θα συν- εργάζονται οι άνθρωποι καθώς και ο τρόπος με τον οποίο θα αντιλαμβάνεται ο ένας την ύπαρξη του άλλου. Και αυτό δεν μπορεί να μείνει ανεπηρέαστο από την ψηφιακή εικόνα του εαυτού μας.
Κάποιοι κρίνονται ως «περιττοί» και άλλοι προ-κρίνονται ως «αναγκαίοι» ενώ παράλληλα εγκαθίσταται ένα νέο εργατικό δίκαιο που επιτείνει το εργασιακό στρες. Το αίσθημα της διαρκούς ψηφιακής επιτήρησης και παράλληλα της εργασιακής επισφάλειας μπορεί να λειτουργήσει παραμορφωτικά, παραβιαστικά και περιθωριοποιητικά. Δεν είναι αυτή, ωστόσο, η μοναδική όψη του ψηφιακού μετασχηματισμού. Υπάρχει και η θαυμαστή πλευρά της νέας πραγματικότητας: εξοικονόμηση χρόνου και κόπου και μια πρωτοφανής ευελιξία και ελευθερία ως προς την επιλογή του χώρου εργασίας και του τρόπου συνδιαλλαγής. Ο τρόπος διαχείρισης του πλεονάσματος ελευθερίας που μας παρέχει ο ψηφιακός κόσμος είναι, ωστόσο, εκείνος που θα καθορίσει την ταυτότητα του νέου ανθρωπότυπου που ανατέλλει στα χρόνια του κορονοϊού, όπως και το πρόσημο αυτής της νέας ταυτότητας.
Η ταυτότητα -σημειώνει χαρακτηριστικά ο Θάνος Λίποβατς- είναι πάντα ένα σύμπτωμα, μια προβληματική, πολυστρωματική έννοια που δεν υπάρχει από μόνη της αλλά μόνο μέσα από τη δομική της αντίθεση με την έννοια του επιθυμείν.
Ποια είναι η επιθυμία του Homo Digitalis και κατά πόσο μπορεί αυτή η επιθυμία να αναχθεί σε αλγορίθμους; Κατά πόσο κινδυνεύουμε να μετεξελιχθούμε σε εικονιστικούς εργαζόμενους του 24ωρου χωρίς να υπάρχουν όρια ανάμεσα σε εργασιακή και προσωπική ζωή;
Εξουθένωση στα χρόνια της τηλεργασίας
Ο Christophe Nguyen, ψυχολόγος εργασίας και πρόεδρος του Empreinte Humaine (Ανθρώπινο Αποτύπωμα) κρούει τον κώδωνα του κινδύνου επισημαίνοντας πως το πρόσταγμα της τηλετοιμότητας δεν είναι άνευ ψυχικού κόστους και πως η προσαρμογή στο νέο ψηφιακό περιβάλλον δεν επιτυγχάνεται απ’ όλους με την ίδια (ψυχική) ευελιξία.
Η Γαλλία, για παράδειγμα, έχει βαρύ ιστορικό όσον αφορά τη σχέση μεταξύ εργασιακής πίεσης και ψυχικής υγείας. Για την ακρίβεια, έχουν καταγραφεί υψηλά ποσοστά αυτοχειριών σε αρκετούς εργασιακούς κλάδους που μετασχηματίστηκαν απότομα. Το ζήτημα της αυτοκτονίας τέθηκε πριν από περίπου δέκα χρόνια στη γαλλική κοινωνία ως ένα φαινόμενο που παράγεται από τις συνθήκες εργασίας και τους κοινωνικο-οικονομικούς μετασχηματισμούς. Οι Γάλλοι αυτόχειρες της France Telecom κατέρριψαν, τότε, τη θεωρία της ατομικής όψης της αυτοκτονίας, ενσαρκώνοντας το σύμπτωμα των «εργασιακών μετασχηματισμών». Οι ίδιοι οι εργαζόμενοι είχαν αποδώσει τις αυτοκτονίες «στις αφόρητες πιέσεις και στις διαρκείς εσωτερικές μετατάξεις για τη μεγιστοποίηση της παραγωγικότητας». Σήμερα η εργασιακή πραγματικότητα μετασχηματίζεται εκ νέου σε παγκόσμιο επίπεδο αφού ο Covid-19 λειτούργησε ως ψηφιακός επιταχυντής. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου μπορούμε να εργαζόμαστε οκλαδόν στον καναπέ αλλά κάτω από ένα καθεστώς εργασιακής επισφάλειας, φορώντας ελαφριά ρούχα αλλά νιώθοντας το βάρος της διαρκούς ψηφιακής επιτήρησης.
Ποιες θα είναι οι «αποχρώσεις» της βιολογικής μας μετάλλαξης στον νέο ανθρωπότυπο της εικονονιστικής κοινωνίας; Τι είδους υποκείμενο συγκροτείται στη μετά Covid εποχή, όπου ο ηγεμονικός λόγος ανήκει στον Homo Digitalis;
Βάσει της μελέτης του Empreinte Humaine έχει, ήδη, καταγραφεί η όξυνση ψυχικών συμπτωμάτων όπως ψυχική απόγνωση, κοινωνική απομόνωση, επιπλέον διανοητικό φορτίο που προσαυξάνεται με τις διαρκείς βίντεο-κλήσεις δεδομένου πως οι περισσότερες επιχειρήσεις δεν ήταν έτοιμες για να μετασχηματιστούν ψηφιακά.
Κατά πόσο, λοιπόν, έχουμε προετοιμαστεί, εμείς οι (πιο) αναλογικοί άνθρωποι, να ανταποκριθούμε στις απαιτήσεις αυτού του ολοένα και πιο ψηφιοποιημένου κόσμου; Πόσο πραγματικές είναι οι ελευθερίες της νέας ψηφιακής πραγματικότητας; Ποιες θα είναι οι παρενέργειες και ποια τα οφέλη των νέων μορφών οργάνωσης της εργασίας για τη ζωή μας;
Δεν έχουν ακόμα όλα τα ερωτήματα απαντήσεις. Το βέβαιο είναι πως η επιδημία συνεισέφερε τα μέγιστα στον ψηφιακό μετασχηματισμό των εταιρειών και σταδιακά και των κρατών. Ταυτόχρονα ανέδειξε το κενό των ψηφιακών μας δεξιοτήτων και τις ψευδείς όψεις της πληθωριστικής ελευθερίας. Δεν αρκεί, συνεπώς, η ψηφιακή και τεχνολογική ωριμότητα της οικονομίας και των επιχειρήσεων για να μεταβούμε στην ψηφιακή εργασιακή πραγματικότητα. Είναι αναγκαία η υιοθέτηση μιας νέας εργασιακής κουλτούρας και ενός νέου νομικού πλαισίου που θα προτάσσει τον Ανθρωπο και όχι την εταιρεία. Τότε μόνο θα έχουν θετικό αποτύπωμα οι ψηφιακές μορφές εργασίας στον ανθρώπινο ψυχισμό. Τότε μόνο θα μπορούμε να μιλάμε για «ψηφιακό ανθρωπισμό», έννοια που εμφανίστηκε στο σχετικό «Μανιφέστο της Βιέννης» το 2019, ένα καταστατικό κείμενο προβληματισμού πάνω στα δεδομένα της νέας ψηφιακής επανάστασης και των αναδιατάξεων που επιφέρει σε όλα τα πεδία της ατομικής και συλλογικής ζωής.
Η επιτυχία του ψηφιακού μετασχηματισμού δεν κρίνεται, λοιπόν, στους αλγορίθμους αλλά στην αλληλεπίδραση των εικονιστικών υποκειμένων. Αν η συνύφανση της ψηφιακής και της φυσικής πραγματικότητας επιχειρηθεί μόνο με ψηφιακά και τεχνολογικά εργαλεία, τότε ο όποιος μετασχηματισμός δεν θα είναι ανθρωπιστικός. Και ο Ανθρωπος θα πρέπει να είναι η απάντηση, όποια και αν είναι η ερώτηση, ακόμα και σε αυτό το νέο εικονιστικό σύμπαν. Αν φυσικά θέλουμε να μην υποδουλωθούμε… στους αλγόριθμους.
-320x213.jpg)
