Μυθικά πλάσματα με έντονο πάθος και λυρική ένταση

Αγάπη, πόθος, θάνατος. Η αγάπη είναι εκείνο το συναίσθημα το συνυφασμένο με τη στοργή και την αφοσίωση. Η αγάπη είναι τυφλή, λένε, και προσφέρει ευτυχία καθώς αποτελεί το βασικό κίνητρο για στέρεες διαπροσωπικές σχέσεις και τους συγγενικούς δεσμούς. Ρομαντικό συναίσθημα, πληθωρικό, άδολο, που προσφέρεται με ευγένεια και στωικότητα και που σφυρηλατεί στενούς δεσμούς και βαθύ δέσιμο, που φέρνει τους ανθρώπους να βλέπουν το κόσμο διαφορετικά, έτοιμους για πράξεις αυτοθυσίας. Οταν τη στερείς από τους άλλους κι όταν τη στερηθείς «παγώνεις», η ασφάλεια και η σιγουριά εξανεμίζεται και βαδίζεις στους δρόμους της μοναξιάς και του εγωισμού. Η αγάπη απογειώνει, είναι τα πάντα, είναι εκείνο το βαθύ αίσθημα που φέρνει ενθουσιασμό, δεσμεύσεις ζωής και βέβαια πάθος.

Ο πόθος από την άλλη είναι η επιθυμία που εναγώνια μας κατακλύζει για ένα άλλο πρόσωπο. Τυφλή εξάρτηση, πολλές φορές τραγική. Ενα μονόπλευρο και μόνο συναίσθημα, μια υστερόβουλη έλξη, μια ρευστή, τις περισσότερες φορές ανολοκλήρωτη αυταπάτη. Τίποτα άλλο από άκρατη δίψα, λαγνεία και λαχτάρα για αποδοχή του εαυτού μας από το αντικείμενο του πάθους μας, άνευ όρων και λογικής. Μια εγωιστική απαίτηση έρωτα με ή χωρίς απόκριση για ένα μοίρασμα συναισθημάτων που οδηγείται από οργή και ηδονή. Ο πόθος τροφοδοτείται από την ελπίδα για ανταπόκριση, όμως όσο πιο φλογερή και βίαιη είναι η επιθυμία, τόσο λιγότερη ευτυχία φέρνει. Η καρδιά σβήνει, το σύμπαν καταρρέει, η ύπαρξη λιώνει από τα ανεκπλήρωτα, σφοδρά συναισθήματα που σε παρασύρουν λυσσαλέα.

Κι ο θάνατος; Ο θάνατος ως μοιραίο και αναπόφευκτο γεγονός, πώς περνά και απεικονίζεται με την ποιητική του διάσταση στον κόσμο των ζωντανών; Λένε ότι αυτός που πεθαίνει ξεπληρώνει κάθε χρέος του προς τη ζωή. Ο αιώνιος Υπνος που μισείται από θεούς και ανθρώπους, που οι αρχαίοι Ελληνες τραγικοί ποιητές μπόρεσαν να τον δουν διαφορετικά ώστε να τον αποδεχτούν οι άνθρωποι σαν ευεργέτη και γιατρό που θα τους διώξει μακριά από πόνους και αρρώστιες.

Πώς μπορούμε όμως ακόμα και σ’ αυτούς τους δύσκολους καιρούς της πανδημίας και του COVID-19, με τον θάνατο και την αρρώστια να κυριαρχούν στην καθημερινότητά μας, με τις σκληρές απάνθρωπες εικόνες να μας κατακλύζουν, να μπορέσουμε να συμβιβαστούμε με τον πόνο και την απώλεια;

Μέρες εγκλεισμού, ενδοσκόπηση και ατομική ευθύνη! Ολοι, «αποστειρωμένοι» στην ασφάλεια του σπιτιού μας για να διαφυλάξουμε το πολύτιμο της ζωής αγαπημένων και μη, βλέπουμε τον θάνατο όπως ακριβώς είναι: τίποτα άλλο από μια οριστική παύση, όχι μέρος αλλά μακριά από τη ζωή. Μοναδικοί άνθρωποι, ξεχωριστοί, με όνειρα, αναμνήσεις, συναισθήματα, κι επιθυμίες που μακριά μας σταματούν αιφνίδια να υπάρχουν, έτσι ξαφνικά και τραγικά. Μετράμε απώλειες παγκόσμια που γίνονται αριθμοί και συγκλονισμένοι μαθαίνουμε για τους δικούς μας ανθρώπους, συνάδελφους και φίλους που φύγαν και δεν μπορέσαμε να αποχαιρετίσουμε. Το θνητό ανθρώπινο σώμα παύει να υπάρχει και μόνο η ανάμνηση του θανόντα θα μείνει πίσω στους ζωντανούς μέχρι να ξεφτίσει στο πέρασμα του χρόνου.

Κι όμως οι αρχαίοι Ελληνες μπόρεσαν να συνδυάσουν με μαεστρία μέσα από τη μυθολογία, πάθη, πόθους, θάνατο, έρωτες φέρνοντας τους θεούς και τις σχέσεις τους αλλά ακόμα και την θεϊκή τους υπόσταση πολλές φορές σε καθαρά ανθρώπινα επίπεδα. Το σύνολο των μύθων και των διδαχών αφηγούνται καταπληκτικά ιστορήματα για τους θεούς του Ολύμπου και τους ήρωες, την καθημερινότητά τους, τη φύση του κόσμου, τις περιπέτειες τους, τις ίντριγκες, τους θυμούς τους, τους ανταγωνισμούς τους, την ερωτική ζωή τους αλλά και τις πρακτικές τους. Αφηγήματα πραγματικά ποιητικά, του πάνω και του κάτω κόσμου για μια πλάση γεμάτη πάθη.

Ο Πόπλιος Οβίδιος Νάσων (Publius Ovidius Naso), (43 π.Χ.–17 μ.Χ.), γνωστός ως Οβίδιος, ήταν Ρωμαίος ποιητής. Είναι γνωστός για τις συλλογές ερωτικής ποίησης, όπως οι «Ερωτες» (Amores) και «Ερωτική τέχνη» (Ars amatoria). Περισσότερο βέβαια είναι γνωστός για τις «Μεταμορφώσεις», μια σειρά 15 βιβλίων γραμμένων σε δακτυλικό εξάμετρο (το κατεξοχήν μέτρο των στίχων της αρχαίας ελληνικής επικής, αλλά και διδακτικής ποίησης). Το έργο που γράφτηκε μετά το 1 μ.X., αφηγείται -συνδυάζοντάς τους- όλους τους μύθους της ελληνικής αρχαιότητας, κυρίως αυτούς που περιέχουν κάποιο στοιχείο μεταμόρφωσης, δηλαδή μια υπερφυσική μεταβολή της μορφής κάποιου προσώπου ή πράγματος σε κάποια άλλη. Η τεράστια μυθολογική του αφήγηση ενέπνευσε και κέντρισε τη φαντασία σε ποιητές, ζωγράφους, γλύπτες και συγγραφείς σε όλες τις εποχές.

Ανάμεσα σ’ αυτούς που εμπνεύστηκαν από το αριστουργηματικό έργο του Οβιδίου είναι και ο Τιτσιάνο Βετσέλιο (Tiziano Vecellio), (1488-1576) γνωστός ως Τιτσιάνο. Ιταλός, σπουδαίος ζωγράφος της Αναγέννησης. Ανήκει στη σχολή της Βενετίας, ένας πραγματικός μάστερ που με την τεχνοτροπία του επηρέασε ζωγράφους του 16ου αιώνα όπως ο Ρούμπενς (1577-1640) και ο Βελάθκεθ (1599-1660). Φιλοτέχνησε προσωπογραφίες, αλληγορίες, θρησκευτικά και ιστορικά έργα αλλά και υπέροχες μυθολογικές σκηνές.

Τον χειμώνα του 1548 συνόδευσε τον Κάρολο Ε’ (Αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, Βασιλιά των Ρωμαίων, Βασιλιά της Ιταλίας), (1500-1558) στην αυλή των Αψβούργων, όπου ολοκλήρωσε μία σειρά έργων. Μετά την επιστροφή του στη Βενετία, δέχτηκε πρόσκληση να μεταβεί στο Μιλάνο, προκειμένου να επισκεφτεί τον πρίγκιπα Φίλιππο (1527-1598), γιο του Καρόλου, που αργότερα έγινε βασιλιάς της Ισπανίας και αποτέλεσε έναν από τους κύριους προστάτες τού Ιταλού ζωγράφου.

Ο 21χρονος Φίλιππος λοιπόν ανέθεσε στον 60χρονο ζωγράφο να δημιουργήσει μια σειρά με μυθολογικά θέματα. Ζωγραφισμένα μεταξύ του 1551 και του 1562 ο Τιτσιάνο έφτιαξε επτά υπέροχα τεραστίων διαστάσεων έργα. Οι πίνακες απεικονίζουν ιστορίες από την κλασική μυθολογία, που αντλούνται κυρίως από τις «Μεταμορφώσεις» του Οβιδίου.

Επειδή θεωρούσε ότι ήταν οπτικά ισοδύναμα με την ποίηση του Ρωμαίου ποιητή, ο Τιτσιάνο τους αποκαλούσε «poesie» (ποίηση). Απόσταξε μέσα τους τη γνώση της ζωγραφικής και της οπτικής αφήγησης που είχε αποκτήσει πάνω από πέντε δεκαετίες ως καλλιτέχνης για να δημιουργήσει και να αποτυπώσει ζωγραφικά μερικές από τις πιο βαθιές εκδηλώσεις του ανθρώπινου πάθους, τον παραλογισμό, την αγάπη και το θάνατο.

Ο Τιτσιάνο συνδυάζοντας το αξιοσημείωτο ταλέντο του τόσο ως καλλιτέχνη όσο και ως αφηγητή, καταγράφει με τις μυθολογικές σκηνές στιγμές υψηλού δράματος. Χειρίζεται με προσοχή τη σκίαση και το χρώμα φέρνοντας στο κοινό ένα υπέροχο εκθαμβωτικό αποτέλεσμα. Συλλαμβάνει στον καμβά τη φωτεινή σάρκα, τα πολυτελή υφάσματα, το νερό και την αντανάκλαση, μέσα σε ατμοσφαιρικά, σχεδόν μαγικά τοπία. Οι χαρακτήρες του δείχνουν πολύ ανθρώπινοι και σε τυλίγουν με τα συναρπαστικά συναισθήματά τους: ευφορία, ανησυχία, ενοχή, έκπληξη, ντροπή, απελπισία, αγωνία και τρόμο.

Ολοι οι πίνακες περιστρέφονται γύρω από την αγάπη, την ανεκπλήρωτη παθιασμένη επιθυμία, τους κινδύνους που ελλοχεύουν και το μοιραίο που αναπόφευκτα έρχεται. Απλώνει χρώματα και μυθικά πλάσματα με έντονο πάθος και απρόσμενη λυρική ένταση.

Η σειρά «Ποίηση» περιλαμβάνει τα αριστουργήματα «Δανάη» (1551-53), «Αφροδίτη και Αδωνις» (1553-4), «Αρτεμις και Ακταίων» (1556-9), «Aρτεμις και Καλλιστώ» (1556-9), «Η αρπαγή της Ευρώπης» (1559–62), «Περσέας και Ανδρομέδα» (1554–56) αλλά και το έργο «Θάνατος του Ακταίωνα» (1559-75) το οποίο ενώ προοριζόταν από τον καλλιτέχνη για μέρος της σειράς, τελικά φιλοτεχνήθηκε ως ξεχωριστό έργο.

Από τους έξι πρώτους πίνακες για τον Φίλιππο Β′ της Ισπανίας μόνο οι δύο πρώτοι παρέμειναν στη Μαδρίτη. Το 1798 η συλλογή δημοπρατήθηκε και τα υπόλοιπα πέντε κομμάτια της «Ποίησης» που ανήκαν πλέον στον Φίλιππο-Κάρολο, δούκα της Ορλεάνης (1674–1723) χωρίστηκαν, αλλά παρέμειναν σε βρετανικές συλλογές.

Τώρα, έπειτα από 300 χρόνια, η συλλογή ξανάσμιξε στις υπέροχες αίθουσες του κεντρικού κλασικού κτιρίου της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου, στην πλατεία Τραφάλγκαρ, σε μια έκθεση με τίτλο «Titian: Love, Desire, Death». Λόγω της πανδημίας η πινακοθήκη είναι κλειστή προς το παρόν μέχρι τις 4 Μαΐου, αλλά η έκθεση έχει προγραμματιστεί να διαρκέσει έως τις 14 Ιουνίου και κανείς δεν γνωρίζει εάν παραταθεί.

Για όλους τους λάτρεις της ζωγραφικής είναι πραγματικά μια μοναδική ευκαιρία να απολαύσουμε όλους τους πίνακες μαζί. Είναι η πραγματοποίηση ενός άπιαστου ονείρου, καθώς ο κάθε πίνακας από μόνος του εκπέμπει δυνατά συναισθήματα και η επανένωση της σειράς δίνει την ευκαιρία στο κοινό αυτά τα κομμάτια της εικαστικής μας ιστορίας να τα απολαύσουν και οι επόμενες γενιές με τον τρόπο και τον σκοπό που δημιουργήθηκαν.

Η εξαιρετική ποιότητα της «Ποίησης» απογειώνει την αισθητική. Σε μια εποχή με πολύ πόνο, όπως αυτή που διανύουμε, θεοί και θεές με ανθρώπινα χαρακτηριστικά και πολύ ρεαλιστικές εκφράσεις, με ενοχή, πόνο, έκπληξη, ντροπή απελπισία, και φυσικά λύπη μας κοιτούν κατάματα από τα αριστουργήματα του Τιτσιάνο.

? «Titian: Love, Desire, Death», Εθνική Πινακοθήκη, Λονδίνο, μέχρι 14 Ιουνίου

? Μένουμε σπίτι! Λόγω κορονοϊού η Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου φρόντισε να μας ξεναγεί διαδικτυακά σε όλες τις γκαλερί. Απολαύστε τες παίρνοντας πληροφορίες για κάθε έργο ξεχωριστά.