«Ο Καντίροφ θέλει να απαλλάξει την Τσετσενία από τους γκέι»

Ο Αμερικανός Ντέιβιντ Φρανς είναι προσωπικότητα στον χώρο της ερευνητικής δημοσιογραφίας και του ντοκιμαντέρ. Γκέι και ο ίδιος, αφοσιώθηκε στα θέματα της LGBTQ κοινότητας κάνοντας έρευνες στα πιο έγκυρα ΜΜΕ («Newsweek», «New York Times», «New Yorker»), γράφοντας βιβλία όπως το «How to Survive a Plague» για την εποχή του AIDS, βιβλίο αναφοράς για τον γκέι ακτιβισμό, αλλά και γυρίζοντας ταινίες. Το ντοκιμαντέρ του «How to Survive a Plague» κέρδισε υποψηφιότητα για Οσκαρ το 2012, ενώ μπορειτε να δείτε στο Netflix το «Τhe Death and Life of Marsha P. Johnson» για τον μυστηριώδη θάνατο τρανς ηγέτιδος του κινήματος.

Με τη συγκλονιστική ταινία του «Καλωσήρθατε στην Τσετσενία», που ξεκίνησε τη ζωή της από Σάντανς και Βερολίνο, κέρδισε στο on line 22ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης τον Χρυσό Αλέξανδρο και τις καρδιές όλων, αφού πρωτα τις έκανε κομμάτια με τα απίστευτα δεινά των γκέι στην Τσετσενία. Διωγμοί, δολοφονίες και ένα ηρωικό αντεργκράουντ δίκτυο Ρώσων ακτιβιστών που προσπαθει να τους σώσει.

• Πώς και πότε μάθατε τι συμβαίνει με τους γκέι στην Τσετσενία;

Aκουσα γι’ αυτό το αποτρόπαιο έγκλημα στις αρχές του 2017 -οι «New York Times» πήραν το θέμα από την ανεξάρτητη ρωσική εφημερίδα Novaya Gazeta, που πρώτη το δημοσίευσε. Ειμαι γκέι και προσπαθώ να παρακολουθώ τις εξελίξεις σε όλο τον κόσμο, ειδικά σε μια εποχή που αυξάνονται επικίνδυνα οι επιθεσεις σε LGBTQ ανθρώπους. Αλλά αυτό που έκανε την είδηση ιδιαίτερα αποκρουστική ήταν οι απροκάλυπτες δηλώσεις του ισχυρού άνδρα της Τσετσενίας ότι είχε δεσμευτεί σε μια εκστρατεία να συγκεντρωθούν και εξολοθρευτούν άνθρωποι! Από την εποχή του Χίτλερ κανένας άλλος δεν είχε κηρύξει τέτοιο πόλεμο. Ενιωσα αηδία, αλλά με παρηγόρησαν κάπως οι αντιδράσεις παγκόσμιων ηγετών που απαίτησαν να ερευνηθούν οι καταγγελίες και να διασφαλιστούν τα δικαιώματα των γκέι στην Τσετσενία. Οσο για την κυβέρνηση Τραμπ, εξέφρασε μια ήπια ανησυχία, τίποτε περισσότερο. Ο Πούτιν αντέδρασε στρώνοντας κόκκινο χαλι για τον Καντίροφ και όλα τα πρωτοσέλιδα εξαφανίστηκαν. Επέτρεψα στον εαυτο μου να πιστέψει ότι το πρόβλημα αντιμετωπίστηκε.

• Τι σας έκανε να αλλάξετε γνώμη και να γυρίσετε το ντοκιμαντέρ;

Το καλοκαίρι του 2017 διάβασα στον «New Yorker» ένα άρθρο της Μάσα Γκέσεν, που περιέγραφε λεπτομερώς τη συνεχιζόμενη κρίση και την πανικόβλητη, φρενήρη επιχείρηση που είχαν αναλάβει ντόπιοι ακτιβιστές. Μέσα στην παγκόσμια αδιαφορία και έλλειψη πίεσης στον Καντίροφ, είχαν αφεθεί μόνοι τους να φυγαδεύουν ανθρώπους σε ασφαλή καταφύγια διαφόρων χωρών. Τότε ήταν που κατάλαβα ότι πρέπει να οπωσδήποτε να διηγηθώ αυτή την ιστορία.

• Φτάσατε μέχρι την Τσετσενία ή μόνο μέχρι τη Μόσχα;

Εκείνο τον Αύγουστο έκανα το πρώτο μου ταξίδι στη Μόσχα και ενσωματώθηκα στην αντεργκράουντ επιχείρηση σχεδόν για δύο χρόνια. Αυτό σήμαινε ότι συνόδευα τους ακτιβιστές στις μυστικές αποστολές τους στην Τσετσενία και τις κινηματογραφούσα με το κινητό μου τηλέφωνο.

• Η ταινία σας ήταν το ίδιο επικίνδυνη με τη ζωή των γκέι, αλλά και του αντεργκράουντ δικτύου των ακτιβιστών;

Ηταν τεράστιο ρίσκο για τους ακτιβιστές να επιτρέψουν σε μένα και τον Ρώσο παραγωγό μου Ασκολντ Κούροφ να κάνουμε την ταινία. Διακινδύνευαν να αποκαλυφθεί το μυστικό τους σύστημα καταφυγίων. Ετσι προσέχαμε πολύ να μην κουβαλάμε φανερά τα κινηματογραφικά μας εφόδια μπαίνοντας και βγαίνοντας. Επιλέγαμε με μεγάλη προσοχή τα καθημερινά μας δρομολόγια. Και παίρναμε ακραία μέτρα προστασίας του υλικού που τραβούσαμε, γιατί αν έπεφτε σε λάθος χέρια θα οδηγούσε σε δολοφονίες γκέι. Οι κρυμμένοι στα καταφύγια Τσετσένοι ήταν υπό καταδίωξη, το υλικό μας θα μπορούσε να γίνει ένας χάρτης που θα οδηγούσε σε αυτούς. Ομως ακτιβιστές και διασωθέντες συμφώνησαν από κοινού να πάρουν όλα τα ρίσκα. Ηταν γι’ αυτούς πολύ σημαντικό να μάθει ο κόσμος τι συμβαίνει στην Τσετσενία.

• Συναντήσατε πολλούς γκέι Τσετσένους. Πώς θα τους περιγράφατε; Οι λεσβίες είναι σε πιο δύσκολη θέση από τους άντρες;

Οι νέοι άντρες είχαν μεγάλο ενδιαφέρον για μένα. Πέρα από τα προφανή ψυχικά τους τραύματα, πολλοι δεν τολμούσαν καν να αναγνωρίσουν την γκέι ταυτότητά τους -και μονο η σκέψη ότι είσαι γκέι είναι μισητή, κάτι σαν κατάρα για ανθρώπους που μεγαλώνουν σ’ αυτήν την κλειστή και πολύ ομοφοβική κοινωνία. Με μεγάλη χαρά τούς παρακολουθούσα να αναπτύσσουν στα καταφύγια τη νέα τους ταυτότητα, ανάμεσα σε αφοσιωμένους και γεμάτους αγάπη LGBTQ ακτιβιστές. Την ιδια εξέλιξη είχαν και οι λεσβίες τις εβδομάδες και μήνες που κρύβονταν. Γι’ αυτές η διαδρομή ήταν ακόμα πιο σκληρή, στην Τσετσενία δεν επιτρέπεται στις γυναίκες να ταξιδεύουν χωρίς τη συνοδεία αντρών συγγενών. Ετσι ήταν εξαιρετικά δύσκολο να φτάσουν στην ασφάλεια των μυστικών καταφυγίων.

• Δεν βλέπουμε τα πραγματικά πρόσωπα των γκέι. Τι ακριβώς κάνατε; Πιστεύετε ότι η χρήση οπτικών τεχνολογιών που τα αλλάζει είναι συμβατή με την αλήθεια που απαιτεί το ντοκιμαντέρ;

Από τη στιγμή που ο Καντίροφ έδωσε εντολή για έναν «εξαγνισμό του αίματος», έτσι τον αποκάλεσε, που θα απαλλάξει τον λαό της Τσετσενίας από όλους τους ομοφυλόφιλους, δεν αρκεί να φύγουν από την περιοχή. Μέλη της τσετσενικής διασποράς εξακολουθούν να τους καταδιώκουν σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Επρεπε να βρω έναν τρόπο να τους κρύψω, να τους μεταμφιέσω. Απέρριψα τις παραδοσιακές μεθόδους, για παράδειγμα να θολώσω τα πρόσωπά τους, γιατί ήθελα να νιώσουν οι θεατές τα συναισθήματά τους όσο διηγούνται τις εμπειρίες τους. Καταλήξαμε στην τεχνική «face-doubling», που με τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης καλύπτει ψηφιακά ένα πρόσωπο με κάποιο άλλο. Τίποτα απ’ όσα λένε αυτοί οι ανθρωποι δεν αλλάζει, με τη μόνη διαφορά ότι μιλάνε και δρούν κάτω από το δέρμα άλλων. Είναι κάτι σαν ψηφιακή μεταμόσχευση προσώπου, κάθε άλλο παρά ασύμβατη με την αλήθεια που επιβάλλει το ντοκιμαντέρ. Γιατί τους επιτρέπει να ανακτήσουν την αλήθεια τους, να μοιραστούν τις ιστορίες τους χωρίς τον φόβο αντιποίνων.