Λένι Σμολ

Τι είναι το Κράτος; Κάτι. Τι θα έπρεπε να είναι; Τα πάντα! Ετσι θα το λέγαμε στην ιδιόλεκτο της προυντονικής παραδοξολογίας. Και στη μαρξική ιδιόλεκτο: αυτό το Επιμέρους που θέλει να περνιέται για Καθολικό πρέπει να γίνει επιτέλους πραγματικό Καθολικό. Γιατί αν το Κράτος γινόταν τα πάντα, αν κατακαθόταν καθολικά επάνω μας, τότε θα έπαυε κάθε αντίσταση εναντίον του, θα είχαμε εν τέλει μια πολιτεία δίχως τριβές. Οχι γιατί δεν θα υπήρχε η παραμικρή δυνατότητα αντίστασης αλλά γιατί δεν θα υπήρχε λόγος για κάτι τέτοιο. Το Κράτος είναι, πριν απ’ όλα, ένα φιλόδοξο σχέδιο οργάνωσης, ρύθμισης και τακτοποίησης, ένας (αυτό)προτεινόμενος θεσμικός μηχανισμός υψηλής αποδοτικότητας και επιτελεστικότητας. Αυτό που αξιώνει είναι η συνολική ρύθμιση των υποθέσεων της κοινωνικής ζωής στον υψηλότερο δυνατό βαθμό ευρυθμίας και αυτό που υπόσχεται είναι η προοδευτική εξισορρόπηση των φθοροποιών αντιτιθέμενων ατομικών και κοινωνικών συμφερόντων. Κάτι τόσο φιλόδοξο πρέπει να βασίζεται σε μια πολύ στέρεη επιχειρηματολογία: η αξίωση του κράτους βασίζεται στη διπλή υπόθεση της πεπερασμένης και ελέγξιμης πολυπλοκότητας της κοινωνικής ζωής και της εγγενούς πολεμικής συνθήκης μεταξύ των ανθρώπων.

Ποιος θα μπορούσε, άλλωστε, να μη συμφωνήσει ότι ένας συγκεκριμένος τρόπος θεσμικής οργάνωσης που ανταποκρίνεται με σχετικό αλλά αυξημένα ικανοποιητικό τρόπο σε μια τόσο φιλόδοξη αποστολή θα έπρεπε να μη συναντά αντίσταση; Και ότι όντως δεν θα συναντούσε καμιά αντίσταση; Αν το κράτος μπορούσε να είναι παντού, να προβλέπει, να οργανώνει και να ρυθμίζει με εύρυθμο τρόπο ό,τι εμφανίζεται ως εν δυνάμει ενεργό, σε οποιοδήποτε σημείο του κοινωνικού, ο αντικρατισμός δεν θα είχε κανένα νόημα. Το κράτος όμως δεν είναι ο προνοητικός ρυθμιστής της κοινωνικής ζωής, είναι ο ασθμαίνων συγυριστής του χάους που δημιουργεί η κοινωνική δραστηριότητα. Διότι, εν τέλει, είναι μόνο το εκ των υστέρων σε κάτι που είναι εξ αρχής· εμφανίζεται πάντοτε κατόπιν και ποτέ πριν, πάντοτε έπεται και ουδέποτε προηγείται. Και πώς θα μπορούσε άλλωστε, καθώς αυτό που υπάρχει εξ αρχής, πριν από το κράτος, είναι η κοινωνία, σε όλη της την απεριόριστη, το γνωρίζουμε πλέον, πολυπλοκότητα, στη χαοτική σύστασή της. Ο αντικρατισμός είχε νόημα, έχει νόημα, γιατί αμφισβήτησε εξαρχής όχι τη δυνατότητα του κράτους να είναι παντού αλλά την απόλυτη αδυναμία του για κάτι τέτοιο. Και όταν προσπαθεί να επεκτείνεται διαρκώς, να καλύπτει τα πάντα, να σκεπάσει όλες τις άκρες, να προσπαθεί, με άλλα λόγια, να ρυθμίσει, να οργανώσει και να ελέγξει το σύνολο της κοινωνικής ζωής καταλήγει να την περιορίζει και να τη στριμώχνει, να της ασκεί δηλαδή βία. Ενας Λένι Σμολ δίχως την αγαθότητα!

Η βία όμως δεν αρκεί. Ολοι γνωρίζουμε ότι ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της καθημερινής μας ζωής, το μεγαλύτερο μέρος των δραστηριοτήτων μας, βρίσκεται εκτός του κρατικού ελέγχου, πραγματοποιείται δίχως την αναγκαστική συνδρομή του κράτους. Οι τρόποι με τους οποίους ελέγχουμε τις κοινωνικές πράξεις μας, ιδέες, νόρμες, συνήθειες, απαγορεύσεις, ήθη, συναισθήματα και έξεις, βρίσκονται εκεί χιλιετίες πριν από την καινοφανή ιδέα της κρατικής ρύθμισης. Αυτό, είναι φανερό, στον απειροστό του βαθμό, είναι η πρωταρχική συνθήκη του ανθρώπινου βίου· συνθήκη που, είναι προφανές, δεν δύναται ούτε κατά διάνοια να ελεγχθεί, να προβλεφτεί, να καναλιζαριστεί, να κατευθυνθεί. Υπάρχει συνεπώς ένα φυσικό όριο στη δυνατότητα του κράτους να επεκτείνεται διαρκώς, να προσπαθεί να είναι παντού, και αυτό είναι η ίδια η κοινωνική ζωή, η ίδια η κοινωνία. Η διαπίστωση αυτή αποτελεί την απλή, μα πανίσχυρη, συνεισφορά του αντικρατισμού στην κοινωνική και πολιτική σκέψη.

Αυτό ακριβώς φαίνεται ότι έχουν ξεχάσει οι ριζοσπαστικές θεωρίες της παν-εξουσίας, παρασυρόμενες απ’ την ξέφρενη δυναμική μιας εξουσίας που είναι παντού, που είναι τα πάντα, και ενός κράτους που προσπαθεί να φτάσει παντού, να γίνει τα πάντα. Διότι στον εννοιακό χώρο της βιοπολιτικής, της κατάστασης εξαίρεσης, της γυμνής ζωής, υπάρχει κάτι που μένει εκτός: η πρωταρχική πολυπλοκότητα της κοινωνικής ζωής, το εξαρχής της κοινωνίας έναντι του εκ των υστέρων του κράτους.

Υπάρχει κίνδυνος το κράτος να αρπάξει την ευκαιρία που του παρουσιάστηκε, της πανδημίας και της έκτακτης ανάγκης, για να επιβληθεί καθολικά; Οχι και ναι. Υπάρχουν κράτη, συγκεκριμένα και ορισμένα, που θα το επιχειρήσουν και άλλα που όχι ή όχι στον ίδιο βαθμό. Ο κίνδυνος είναι εγγεγραμμένος στην πολιτική, όχι σε κάποια οντολογία. Και αν η ριζοσπαστική πολιτική θέλει να είναι κάτι περισσότερο από ένας εν εγρηγόρσει φιλελευθερισμός πρέπει να ξαναδεί τους λόγους για τους οποίους ο Αγκάμπεν διέσυρε ο ίδιος τόσο οδυνηρά την αξιοπιστία του.

* μεταδιδακτορικός ερευνητής, Πάντειο Πανεπιστήμιο