Πλούτος

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε πρόσφατα το Forbes Real Time Billionaires, η περιουσία των δέκα πλουσιότερων ανθρώπων του κόσμου αυξήθηκε σημαντικά μέσα στην τελευταία δεκαετία, ενώ οι φτωχοί έγιναν φτωχότεροι. Ετσι από τον Αύγουστο του 2010 μέχρι τον Δεκέμβριο του 2019 η περιουσία αυτών των δέκα κροίσων από 296,8 δισεκατομμύρια δολάρια ξεπέρασε τα 822 δισ. Παράδειγμα, ο πλούτος του Τζεφ Μπέζος της Amazon: το 2010 κατείχε 12,3 δισ., ενώ το 2019 αυτό το ποσό εκτοξεύτηκε στα 111,5 δισεκατομμύρια δολάρια.

Ο πλούτος, λοιπόν! Ο Πλάτωνας έλεγε «άριστον υγιαίνειν, δεύτερον δε κάλλος, τρίτον δε πλούτος». Ωστόσο πολλοί σήμερα διαπιστώνουν πως ανεξάρτητα από τις δικές τους προσπάθειες αλλά και ικανότητες, ο πλούτος που παράγουν με την εργασία τους κατά έναν μαγικό τρόπο διαρρέει προς τις τσέπες των εχόντων και κατεχόντων… Ολοι εμείς λοιπόν που γινόμαστε φτωχότεροι χρόνο με τον χρόνο, μπορεί και να διαφωνήσουμε με τον μεγάλο αρχαίο φιλόσοφο που λέει πως το καλύτερο είναι η υγεία, το δεύτερο η ομορφιά, ενώ το τρίτο ο πλούτος. Για την ομορφιά είναι μεγάλη η κουβέντα και ασφαλώς η υγεία είναι σημαντική, αλλά είναι γνωστό πως ο μεγαλύτερος νοσογόνος παράγοντας παγκοσμίως είναι η φτώχεια. Το μόνο που δεν μπορεί να αγοράσει ο πλούτος είναι η αιώνια ζωή, η αθανασία – ακόμα τουλάχιστον. Μια εβραϊκή παροιμία λέει πως αν οι πλούσιοι μπορούσαν να προσλάβουν κάποιον να πεθάνει γι’ αυτούς, οι φτωχοί θα ζούσαν μιαν άνετη ζωή…

Το πώς θα μπορούσαν να αλλάξουν όλα αυτά και να επικρατήσει στη Γη η δικαιοσύνη είναι ένα τεράστιο ζήτημα. Επειδή η κοινωνική επανάσταση που θα φέρει μια δικαιότερη κατανομή του παγκόσμιου πλούτου μάλλον θα αργήσει, αυτό που μπορούμε να κάνουμε τώρα είναι να μάθουμε λίγα πράγματα για τον ίδιο τον πλούτο. Τι είναι λοιπόν ο πλούτος; Τα λεξικά τον ορίζουν κατ’ αρχάς ως αφθονία υλικών αγαθών, το σύνολο των υλικών αντικειμένων που έχουν οικονομική αξία, ό,τι πολυτιμότερο κατέχει κανείς, μεγάλη οικονομική άνεση. Πλούτος είναι και η αφθονία σε ποσότητα και ποικιλία οιουδήποτε πράγματος, η πληθώρα, η πλησμονή. Λέμε πλούτος ιδεών ή αισθημάτων.

Η λέξη παράγεται από το αρχαίο ρήμα «πλέω» – με την έννοια των υλικών αγαθών που «πλέουν», που «εισρέουν» άφθονα προς τον τυχερό κάτοχό τους. Το ρήμα «πλέω» έχει την ίδια ινδοευρωπαϊκή ρίζα με το γαλλικό «pluie», δηλαδή βροχή, καθώς και με το «flood», την πλημμύρα στα αγγλικά. Επίσης ομόρριζες με τον πλούτο είναι και οι λέξεις πλοίο και πλους. Μάλλον δεν είναι τυχαίο πως από αρχαιοτάτων χρόνων τα πλοία εξασφάλιζαν μια σταθερή ροή πλούτου στους κατόχους τους, τους πλοιοκτήτες και εφοπλιστές.

Ομως αυτό το ρεύμα, αυτή η ροή υλικών αποκτημάτων μάλλον δεν κάνει καλύτερους ανθρώπους τους πλούσιους, αυτούς που διαθέτουν πλούτο. Στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (ιθ’ 23) αναφέρεται πως «ευκολώτερον εστί κάμηλον διά τρυπήματος ραφίδος διελθείν ή πλούσιον διελθείν εις την βασιλείαν του Θεού». Δηλαδή, είναι πιο εύκολο να περάσει χοντρό σκοινί (από καμηλότριχες) από την τρύπα της βελόνας, παρά πλούσιος στη βασιλεία του Θεού.

Εδώ δεν μπορούμε να μη μνημονεύσουμε βέβαια τον «Πλούτο», την κωμωδία του Αριστοφάνη, στην οποία ο ποιητής, διακωμωδώντας την άνιση κατανομή του πλούτου στην αρχαία Αθήνα, βάζει τον τυφλό, τιμωρημένο από τον Δία Πλούτο να πηγάινει στους κακούς, κάτι που ανατρέπεται από τον χρηστό πολίτη Χρεμύλο και τον τετραπέρατο δούλο του Καρίωνα, οι οποίοι περιθάλποντας τον Πλούτο τον στέλνουν εκεί πού πρέπει…

Μάλλον το χάπι εντ του Αριστοφάνη δεν συμμερίστηκε ο Μένανδρος, ο ποιητής του 4ου π.Χ. αιώνα, όταν ελεγε πως «ανήρ δίκαιος πλούτον ουκ έχει ποτέ», ενώ πολλούς αιώνες αργότερα ο Ονορέ ντε Μπαλζάκ είχε δηλώσει ευθαρσώς πως «πίσω από κάθε μεγάλη περιουσία κρύβεται ένα έγκλημα». Το ηθικό πλεονέκτημα της φτώχειας συχνά είναι η μόνη δικαίωση και παρηγοριά των ενδεών – ο παλιός ελληνικός κινηματογράφος έχει εξαντλήσει το θέμα. Ωστόσο μάλλον θα ήταν αρκετοί εκείνοι, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, που θα άλλαζαν χωρίς δεύτερη κουβέντα την τίμια φτώχεια τους με τον άτιμο πλούτο, εάν τους δινόταν η ευκαιρία…

Διότι το να είσαι φτωχός είναι κάτι αναγκαστικό και όχι μια επιλογή. Φτωχός είναι αυτός που στερείται τα απαραίτητα για τη ζωή, αυτός που δεν έχει οικονομική επάρκεια, ο άπορος, ο ενδεής, ο πένης. Επίσης είναι αυτός που μειονεκτεί σε κάτι, ο ελλιπής, ο ανεπαρκής – κι αυτές είναι οι πρώτες σημασίες της λέξης. Μετά έρχονται οι βαρύτερες: φτωχός είναι ο αξιολύπητος, ο δυστυχής, ο ταλαίπωρος, λέει το Μείζον Ελληνικό Λεξικό. Πάμπολλες οι σύνθετες λέξεις με τη φτώχεια ή τον φτωχό ως πρώτο συνθετικό: π.χ. η φτωχολογιά, το πλήθος των φτωχών ανθρώπων, που τόσο τραγουδήθηκε στη λαϊκή ελληνική μουσική, η φτωχομάνα, ο τόπος που είναι προσιτός οικονομικά και σε φτωχούς, η φτωχογειτονιά, το φτωχόσπιτο, αλλά και ο φτωχομπινές, δηλαδή ο κακομοίρης, αυτός που κάνει μικροαπάτες για να τα βγάλει πέρα, ο φτωχοδιάβολος. Νεότερος όρος είναι το δυστυχώς οικείο σε όλους μας «νεόπτωχος», αυτός του οποίου το εισόδημα έχει χάσει μεγάλο μέρος της αγοραστικής δύναμης λόγω των οικονομικών συνθηκών και βρίσκεται κάτω από το όριο της φτώχειας, όπως αναφέρει το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας.

Η λέξη φτωχός παράγεται από το αρχαίο «πτωχός» κι εδώ είναι το ωραίο στην όλη υπόθεση της ετυμολογίας: οι ιστορίες και οι αλήθειες που κρύβονται μέσα στις λέξεις. Λοιπόν αυτός ο αρχαίος «πτωχός» παράγεται από το ρήμα «πτήσσω», που σημαίνει «ζαρώνω από τον φόβο». Η ουσία της φτώχειας, όπως λέει η ίδια η λέξη, είναι ο φόβος. Είμαστε φτωχοί όσο φοβόμαστε να αλλάξουμε τις συνθήκες που μας έχουν καταδικάσει στη στέρηση και την ένδεια. Είμαστε φτωχοί και θα παραμείνουμε τέτοιοι για όσο καιρό δεν αντιδρούμε σε ένα άδικο οικονομικό και κοινωνικό σύστημα, που δίνει στους πλούσιους το δικαίωμα και τη δυνατότητα να γίνουν πλουσιότεροι, ενώ επιβάλλει στους φτωχούς την υποχρέωση να γίνουν φτωχότεροι – ό,τι και να κάνουν τελικά. Εάν η εργασία ήταν πηγή πλούτου, όπως λένε, τότε όλοι οι εργάτες θα ήταν πλούσιοι…