Τον τελευταίο ενάμιση χρόνο, ο φωτογράφος Θοδωρής Νικολάου πραγματοποιεί μια μακροχρόνια ερευνητική μελέτη για την ψυχική υγεία και το κοινωνικό στίγμα. Γι’ αυτόν τον λόγο, τουλάχιστον τρεις φορές την εβδομάδα επισκέπτεται ψυχιατρικά νοσοκομεία, οικοτροφεία, ξενώνες και προστατευόμενα διαμερίσματα της χώρας και συναντάει τους φιλοξενούμενους και ενοίκους τους.
Με τον φακό του καταγράφει την καθημερινότητα αυτής της τόσο ευαίσθητης κοινωνικής ομάδας μέρα με τη μέρα, συνδιαλέγεται με τους ανθρώπους της, γίνεται κομμάτι τους. Εκείνος είναι φύσει ευγενής και διακριτικός, αλλά οι φωτογραφίες του έχουν τόση δύναμη και ευθύτητα που καθηλώνουν.
Δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς γιατί όταν ο Θοδωρής καταπιάνεται με ένα θέμα δίνει την ψυχή του. Το απέδειξε τον Οκτώβρη του 2019, όταν κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αγρα το λεύκωμά του «Αίμος – Διαδρομές στα Βαλκάνια», για το οποίο «θυσίασε» τέσσερα χρόνια, ταξιδεύοντας σε δέκα χώρες της Βαλκανικής Χερσονήσου.
Οι «Νew York Times» έκαναν αφιέρωμα στη δουλειά του, ενώ, όπως πολύ εύστοχα παρατηρεί ο Παντελής Μπουκάλας στον πρόλογο του βιβλίου, «ο Θοδωρής Νικολάου είναι ένας τίμιος και σεβαστικός συνομιλητής των πλασμάτων και των πραγμάτων που φωτογραφίζει. Δεν είναι ένας περιοδευτής που θηρεύει αγενώς στιγμιότυπα, εισβάλλοντας σε ξένες ζωές».
Ηταν όταν τελείωνε τα «Βαλκάνια» που σκάρωσε την ιδέα για την αποτύπωση της ψυχιατρικής εμπειρίας. Χρειάστηκε πέντε μήνες για τις απαραίτητες άδειες από το υπουργείο Υγείας, από επιστημονικά συμβούλια νοσοκομείων και διοικήσεις μονάδων επανένταξης και νοσοκομείων. Εκτοτε πηγαινοέρχεται από τη Χαλκίδα, τη βάση του, στην Αθήνα.
«Αν στα «Βαλκάνια» αναζητούσα την ταυτότητά και τις ρίζες μου, τώρα σε κάποιο βαθμό πραγματεύομαι την ψυχική μου υγεία, την πορεία της ίδιας μου της θεραπείας», λέει ο Θοδωρής Νικολάου στην «Εφ.Συν.» και τοποθετεί την αφετηρία του νέου του πρότζεκτ στη διπλή εμπειρία του μέσα από την κατάθλιψη, το 2008-2009 και το 2016-17. Χωρίς, ωστόσο, να υπάρχει ίχνος αυτοαναφορικότητας στο έργο του.
Στον πυρήνα αυτού, όπως ο ίδιος σημειώνει στο βιογραφικό του, επιθυμεί να βρίσκεται πάντοτε ο άνθρωπος. Ισως γιατί -όπως μας εξηγεί- τα δικά του βιώματα, εμπειρίες, αλήθειες καθρεφτίζονται σε κάθε άνθρωπο.
«Κάποιοι τη λένε νόσο, ασθένεια, αρρώστια. Προτιμώ να χρησιμοποιώ τον όρο “ψυχιατρική εμπειρία” και οι άνθρωποι που είναι φορείς της πιθανόν να βρίσκονται οπουδήποτε· σε ακραίο ιδρυματισμό και κλινοστατισμό στα ψυχιατρεία, σε δομές επανένταξης αλλά και έξω στην κοινότητα. Μπορεί να είναι ο συνάδελφός μας στη δουλειά, η κοπέλα που σερβίρει τον καφέ μας στην καφετέρια, η μητέρα μας, το παιδί μας, εμείς οι ίδιοι. Η “νόσος” δεν κάνει διακρίσεις, αλλά κουβαλάει τον ταξικό χαρακτήρα που διέπει το κράτος και το σύστημα υγείας. Οποιος διαθέτει εισόδημα μπορεί να απολαμβάνει “υψηλές” υπηρεσίες ψυχιατρικής και ψυχοθεραπευτικής φροντίδας. Στο Δαφνί, βέβαια, δεν βρίσκονται οι πλούσιοι αυτού του τόπου. Στο Δαφνί φιλοξενούνται και διαμένουν οι φτωχοδιάβολοι, οι αποκλεισμένοι».
Η προσπάθεια για οικειότητα
Το έργο αυτό είναι ένα έντονα βιωματικό εγχείρημα σε ένα δύσκολο περιβάλλον, στο οποίο ο Θοδωρής επιστρέφει ξανά και ξανά, καθώς προτιμάει να πηγαίνει πολλές φορές σε λίγες δομές, παρά το αντίθετο.
«Μόνο έτσι σχηματίζεται η σχέση και κατ’ επέκταση η εμπιστοσύνη που ανοίγει φωτογραφικούς –και όχι μόνο– δρόμους. Δεν θεωρώ ότι η καθημερινότητά μου εμπεριέχει λιγότερη σκληρότητα και βία από αυτήν που συναντάω σε ένα ψυχιατρείο ή σε ένα νοσοκομείο. Απλώς, σε αυτούς τους χώρους είναι συμπυκνωμένη. Ναι μεν είναι μια κατάσταση που εμπεριέχει πόνο, αλλά προσπαθώ να ταυτιστώ με άλλα της κομμάτια: την κοινωνική επανένταξη, την πίστη για ένα αύριο που θα είναι καλύτερο από το χθες, τον αγώνα για αξιοπρέπεια, την αλληλεγγύη που επιδεικνύουν οι άνθρωποι που ζουν στις δομές. Προσπαθώ να αντιμετωπίσω αυτό που συμβαίνει ως κατάσταση. Δεν σημαίνει, βέβαια, πως δεν πονάω, πως δεν συμπάσχω με τον συνάνθρωπο που στέκεται μπροστά στον φακό μου. Αλλά δεν τον αντιμετωπίζω ποτέ ως αντικείμενο πόνου, ως δημοσιογραφικό τρόπαιο. Είμαι εκεί για να καταγράψω στιγμές της ζωής του, με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ενσυναίσθηση και καθαρότητα, χωρίς να αναλαμβάνω τον ρόλο του στρατευμένου».
Αλλά πώς τον αντιμετωπίζουν οι πρωταγωνιστές των φωτογραφιών του;
«Νιώθω ευπρόσδεκτος –γι’ αυτό και ευλογημένος– στο σύνολο των επισκέψεών μου. Οι άνθρωποι στα ψυχιατρεία δεν είναι αυτό που κάποιοι χαρακτηρίζουν: “τρελοί” ή “αλλόκοτοι”. Κυρίως είναι άνθρωποι με ανεκπλήρωτες ανάγκες και επιθυμίες, εγκλωβισμένοι σε έναν φαύλο κύκλο σκέψεων και συμπεριφορών. Το μεγάλο ζητούμενο είναι: γιατί ως κοινωνία αρνούμαστε να τους αποδεχτούμε και να τους αγκαλιάσουμε; Ισως να είναι ο υπαρξιακός φόβος προς τη διαταραχή, την “τρέλα”, μια συλλογική ενοχή που κρύβεται πίσω από όλο αυτό, ή ακόμα και ένας ψυχοκοινωνικός μηχανισμός που χωρίζει τους ανθρώπους σε υγιείς και “τρελούς”, ντόπιους και πρόσφυγες, χριστιανούς και άθεους. Ο “τρελός” λειτουργεί ως κοινωνική εφεύρεση. Με αυτήν, αυτόματα εμφανίζεται και ισχυροποιείται το αντίθετό του, ο ψυχικά υγιής, κοινωνικά συνεπής και παραγωγικά λειτουργικός άνθρωπος. Αυτό που πιστεύουμε πως είμαστε όλοι εμείς».
Δημιουργική απασχόληση
Ο Θοδωρής δεν περιορίζεται στις δικές του φωτογραφίες, αλλά καταπιάνεται με τη δημιουργική απασχόληση ανθρώπων με διπλές και τριπλές διαγνώσεις, για παράδειγμα σχιζοφρένεια μαζί με νοητική στέρηση.
«Στο Οικοτροφείο Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης της ΕΠΑΨΥ στην Ερέτρια, δίνω κάμερες σε ανθρώπους που δεν διαθέτουν τις βασικές δεξιότητες που διαθέτουμε εμείς. Δεν γνωρίζουν να χειρίζονται το μέσο, π.χ. να εστιάζουν, δεν ξέρουν κανόνες σύνθεσης, όπως επίσης δεν διαθέτουν και το διευρυμένο πολιτιστικό υπόβαθρο που έχει ο κάθε φωτογράφος. Με αυτόν τον τρόπο, φωτογραφίζουν τον κόσμο και την πραγματικότητά τους και είναι εντυπωσιακό ότι καθένας από αυτούς διαθέτει προσωπικό ύφος. Το απαιτούμενο για κάθε φωτογράφο. Είναι η καθαρή γραφή τους, η αφιλτράριστη πραγματικότητά τους. Ο,τι πιο όμορφο και πιο αληθινό έχω δει όσα χρόνια φωτογραφίζω».
Στόχος του είναι να συνεχίσει αυτό το εγχείρημα τα επόμενα δύο χρόνια, ταξιδεύοντας στη Λέρο, τη Θεσσαλονίκη και άλλες πόλεις της περιφέρειας. Και όταν ολοκληρωθεί, να κυκλοφορήσει ένα λεύκωμα που θα περιλαμβάνει και τις φωτογραφίες των ανθρώπων που αποτελούν την καθημερινή συντροφιά του. «Το να σταθεί ένας άνθρωπος μπροστά στον φακό μου, να μου επιτρέψει να μπω στον χώρο του, για εμένα αποτελεί ύψιστη τιμή. Αυτή θέλω να του ανταποδώσω».
Πώς καταφέρνει όμως ο Θοδωρής να φέρνει σε πέρας αυτά τα μακροχρόνια έργα; Υπάρχει κάποιος «τροφοδότης», κάποιος χορηγός;
«Πάντα όταν ξεκινάω ένα έργο το κάνω από προσωπικό ενδιαφέρον. Κανένας οργανισμός, μέσο επικοινωνίας ή ίδρυμα δεν υπάρχει πίσω από την απόφασή μου. Μόνο άνθρωποι που με στηρίζουν ηθικά και υλικά. Αυτό με κάνει ελεύθερο. Στη συνέχεια, και εφόσον κρίνω πως κάποιος οργανισμός ή άνθρωπος ενστερνίζεται τις αρχές μου, τότε συνεργάζομαι. Για παράδειγμα, το πρότζεκτ για την ψυχική υγεία βρίσκεται υπό την αιγίδα του Τμήματος Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, αλλά και την άμεση εποπτεία του Επιστημονικού Συμβουλίου του ΨΝΑ».
