Η συμφιλίωση μένει ορφανή

Το 2019 κλείνει σε ένα ιδιαίτερα τεταμένο κλίμα, με τις ειδήσεις από την Κύπρο να μοιάζουν με ιαχές μιας μακρόσυρτης αντιπαράθεσης που προσλαμβάνει μια επικίνδυνη κλιμάκωση. Το σκηνικό μοιάζει με άλλες εποχές, αλλά πόσο αλήθεια ανταποκρίνεται στους προβληματισμούς που αναπτύσσει η σύγχρονη κυπριακή κοινωνία;

Πολλά πράγματα επί του εδάφους εξελίσσονται διαφορετικά και αναδεικνύουν τις αθέατες πτυχές του Κυπριακού, άγνωστες σε όσους στηρίζονται μόνο στις τρέχουσες ειδήσεις των τηλεοπτικών καναλιών στην Ελλάδα και την Κύπρο.

Οι πρωτοπόροι δημοσιογράφοι

Στις 9 Δεκεμβρίου στη Λευκωσία, δύο δημοσιογράφοι, ο Ανδρέας Παράσχος και η Σεβγκιούλ Ουλουτάγκ, τιμήθηκαν από τον ΟΠΕΚ Κύπρου με το καταξιωμένο Βραβείο Πρωτοποριακής Δημιουργίας «Γιάννος Κρανιδιώτης». Με τη δημοσιογραφική έρευνά τους, οι δύο ξεχώρισαν για την αγωνιώδη προσπάθεια, στην Κύπρο, να απαλλάξουν το ζήτημα των αγνοουμένων της κυπριακής τραγωδίας από τη φθηνή προπαγάνδα και τον πολιτικό παροξυσμό.

Παράσχος και Σεβγκιούλ συγκέντρωσαν πληροφορίες που βοήθησαν στη διακρίβωση της τύχης δεκάδων Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων που χάθηκαν κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής του 1974 και, προηγουμένως, κατά τις διακοινοτικές ταραχές το 1963 και 1964.

Η αλήθεια γύρω από τα ιστορικά γεγονότα της κυπριακής τραγωδίας ουδέποτε έγινε αποδεκτή από τις εκατέρωθεν επίσημες αφηγήσεις, κι ας άφησαν πίσω τους εκατοντάδες θύματα. Ανάμεσά τους πολλοί αθώοι άμαχοι από τις δύο κοινότητες, γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι που εκτελέστηκαν εν ψυχρώ από φανατικούς και σε πράξεις αντεκδίκησης.

Τα οστά των ανθρώπων που χάθηκαν πριν από μισό αιώνα εντοπίζονται από τη μικτή (ελληνοκυπριακή και τουρκοκυπριακή) Διερευνητική Επιτροπή υπό τον ΟΗΕ και διακριβώνεται σε ποιους ανήκουν με τη μέθοδο DNA. Τα κόκαλα λένε πολλές αλήθειες για τους ομαδικούς τάφους, τα πηγάδια, τους σκουπιδότοπους όπου θάφτηκαν αθώοι άμαχοι και από τις δύο κοινότητες.

Στην εκδήλωση του ΟΠΕΚ, δύο βετεράνοι προοδευτικοί ηγέτες, ο πρώην πρόεδρος Γιώργος Βασιλείου και ο Τουρκοκύπριος ηγέτης Μεχμέτ Αλί Ταλάτ κατέγραψαν την αγωνία τους για το πού οδηγείται η Κύπρος, την αδυναμία και την έλλειψη πολιτικής βούλησης εντός Κύπρου για να διανυθεί το τελευταίο… μίλι για συνολική συμφωνία επανένωσης και ειρήνης.

Κυρίως, όμως, άσκησαν κριτική για την παρούσα κατάσταση αναμόχλευσης του εθνικισμού, την τροφοδότηση νέων εστιών αναμέτρησης και τον κίνδυνο διχοτόμησης. Οι Βασιλείου και Ταλάτ συμφωνούν: η διχοτόμηση θα αφανίσει τις δύο κοινότητες. Η μία θα αφομοιωθεί από την Τουρκία, η άλλη θα έχει μόνιμο εχθρό τα 80 εκατομμύρια των Τούρκων.

Κουλτούρα ειρήνης

Λίγες ημέρες αργότερα, ο Κύπριος πρόεδρος Ν. Αναστασιάδης και ο Τουρκοκύπριος ηγέτης Μ. Ακιντζί έκλειναν το προβληματικό για το Κυπριακό 2019 με μια κοινή παρουσία σε εκδήλωση του ΟΗΕ στο Λήδρα Πάλας. Σε μία από τις ελάχιστες κοινές παρουσίες τους, χαιρέτισαν την εκδήλωση παρουσία Ελληνοκύπριων και Τουρκοκύπριων εκπαιδευτικών για να εκφράσουν τη στήριξή τους στην καλλιέργεια κουλτούρας ειρηνικής συμβίωσης στο εκπαιδευτικό σύστημα και στα σχολεία των δύο κοινοτήτων.

Με απόφαση των δύο ηγετών λειτουργεί μικτή Τεχνική Επιτροπή για την Εκπαίδευση από το 2015. Εχουν όρους εντολής να εργαστούν ώστε να υπάρξει διεθνής εμπειρογνωμοσύνη από περιοχές εθνικιστικών συγκρούσεων για αναθεώρηση των αναλυτικών προγραμμάτων εκπαίδευσης και της ιστορίας, ώστε να βοηθούν στην αυτογνωσία και τη συμφιλίωση.

Αντί δηλαδή να «δηλητηριάζουν» με εθνικισμό τα παιδιά, όπως συμβαίνει μέχρι σήμερα στα σχολεία, να πράξουν ακριβώς το αντίθετο. Να μιλήσουν για τις πολλές αλήθειες, όπως λ.χ. για τον πόνο και τα θύματα από τις δύο κοινότητες, και να καλλιεργήσουν την κριτική σκέψη για τις ιστορικές ευθύνες που ώθησαν στα άκρα τις σχέσεις των δύο κοινοτήτων.

Για παράδειγμα, να μιλήσουν για τις αιτίες που αρνήθηκαν δεκάδες φορές στο παρελθόν έναν λογικό και έγκαιρο συμβιβασμό. Για ηγέτες που αρνήθηκαν την ίδια την υπογραφή τους και τον όρκο τους στο κυπριακό Σύνταγμα – η απαγόρευση απόσχισης ή ένωσης με άλλο κράτος.

Ο Νίκος Αναστασιάδης απευθύνθηκε στον συνομιλητή του, Μ. Ακιντζί, και εξέφρασε τη στήριξή του προς τους εκπαιδευτικούς που πρωτοστατούν σε ανταλλαγές Ελληνοκύπριων και Τουρκοκύπριων μαθητών και σε κοινές δραστηριότητες: «Δεν υπάρχει άλλη επιλογή ή εναλλακτική, παρά να φέρουμε την ειρήνη στον τόπο μας», τόνισε. Ο Ν. Αναστασιάδης έκανε λόγο για τις παρεμβάσεις τρίτων, μηδεμιάς εξαιρουμένης, που δημιούργησαν τα προβλήματα: «Επιτέλους οι Κύπριοι, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι να αναλάβουν την τύχη αυτής της χώρας, δημιουργώντας τις συνθήκες ειρηνικής συμβίωσης…»

Ο Μ. Ακιντζί με τη σειρά του αναφέρθηκε στη σημασία καλλιέργειας μιας κουλτούρας ειρήνης: «Πρέπει να αναρωτηθούμε τι κοινωνία θέλουμε. Αν η απάντηση είναι ειρήνη, ευημερία και συνύπαρξη, τότε πρέπει να μετασχηματίσουμε το εκπαιδευτικό μας σύστημα ανάλογα και παιδιά με ικανότητες κριτικής σκέψης και να είναι δημοκράτες».

Τίποτα από όσα λέχθηκαν δεν εφαρμόζεται. Η συμφιλίωση στην Κύπρο μένει για δεκαετίες ορφανή, χωρίς ηγεσίες ικανές ή πρόθυμες να αλλάξουν στην πράξη τα πράγματα.

Η επίσημη αιτιολόγηση είναι ότι όλα θα γίνουν όταν λυθεί το Κυπριακό. Κατά έναν παράδοξο τρόπο, σε κάθε ελπιδοφόρα προσπάθεια οι ηγεσίες των δύο κοινοτήτων δεν ευνοούσαν, ούτε επιδίωξαν, την απελευθέρωση των δυνάμεων της κοινωνίας για να δημιουργήσουν την απαραίτητη κουλτούρα συμφιλίωσης. Εδιναν πάντα προβάδισμα στη δική τους διαπραγμάτευση, θεωρώντας ότι η «δεύτερη διαδικασία» (second track) θα μπορούσε να περιμένει μέχρι να υπάρξει αμοιβαία αποδεκτή συμφωνία και ένα νέο συναινετικό περιβάλλον.

Η απουσία εμπνευσμένης ηγεσίας στην Κύπρο είναι στοιχείο της μόνιμης κριτικής που διατυπώνει πλέον ανοιχτά ο ΟΗΕ, κουβαλώντας όλη την εμπειρία δεκαετιών στις προσπάθειες επίλυσης. Πιο επίμονος στο ζήτημα είναι ο γενικός γραμματέας Αντόνιο Γκουτέρες, που αμφισβητεί ευθέως τις προθέσεις των πολιτικών ηγετών και αξιώνει προετοιμασία της κοινής γνώμης για το περιεχόμενο του συμβιβασμού.

Η κριτική αυτή δεν είναι διόλου αβάσιμη από τη στιγμή που ο ΟΗΕ διαπιστώνει ότι οι ηγέτες συνειδητά απέχουν από την επεξήγηση των θέσεων που οι ίδιοι έχουν συμφωνήσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Πόσο ακόμα όταν διοχετεύουν στην κοινή γνώμη διαστρεβλωμένες εκδοχές για να προκαλούν σκοπίμως τη σύγχυση και τον αποπροσανατολισμό των πολιτών τους.

Λογική και παραδοξότητα

H Κύπρος παρουσιάζει μια παράξενη όψη για όσους δεν γνωρίζουν σε βάθος τι συμβαίνει. Τα δελτία ειδήσεων βομβαρδίζουν την κοινή γνώμη με μια πολεμική ατμόσφαιρα προκλήσεων, παραβιάσεων, εισβολών εξ αφορμής όσων συμβαίνουν στις θάλασσες. Κάθε δήλωση προερχόμενη από τον αντίπαλο, ερμηνεύεται προκαταβολικά ως προκλητική, απαράδεκτη, θρασύτατη και επεκτατική, σε βαθμό που οι ειδήσεις είναι έτσι τοποθετημένες ώστε να κρατούν την κοινή γνώμη με τεντωμένα νεύρα.

Την ίδια στιγμή οι Ελληνοκύπριοι συνωστίζονται, σε ατέλειωτες ουρές, στα οδοφράγματα για να περάσουν στον Βορρά τις ημέρες των διακοπών. Πολλοί για διαμονή, εκδρομή ή ακόμα και για τακτικά ψώνια και ανεφοδιασμό σε καύσιμα. Τίποτα δεν θυμίζει τον αγωνιώδη τόνο του εκφωνητή και του ρεπορτάζ με τις ιαχές πολέμου. Μπορεί εν τέλει στην Κύπρο να συνυπάρχουν όλα σε ένα: η παραδοξότητα με τη λογική, ο ορθολογισμός με το εθνικιστικό παραλήρημα.