Ενα ξενικό όνομα, μια προφορά, ένα αλλιώτικο παρουσιαστικό προκαλούν σχεδόν με αυτοματισμό το ερώτημα «από πού είσαι;». Γνωρίζουμε, όμως, τι θέλουμε να μάθουμε όταν το θέτουμε; Ποιο είναι το περιεχόμενο του ερώτησης «από πού είσαι;». Πώς απαντιέται με επάρκεια; Δηλώνοντας τα στοιχεία διαβατηρίου; Τον τόπο γέννησης; Τον πολιτισμό στον οποίο νιώθει κανείς ότι ανήκει; Κι αν επιθυμεί κανείς να επιλέξει ο ίδιος πώς να ορίσει το υποκείμενό του και την ταυτότητά του, του επιτρέπεται κάτι τέτοιο μέσα από αυτή την ερώτηση;
Ο 19ος αιώνας μάς κληροδότησε πλήθος μπελάδων σε σχέση με το ζήτημα των ταυτοτήτων, καθώς επιχείρησε να στριμώξει την πολιτισμική πολυπλοκότητα ποικίλων συμβιουσών κοινοτήτων μέσα στο πλαίσιο του εθνικού κράτους που τότε δημιουργείται για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας. Προϋπάρχουσες σύνθετες ταυτότητες, προϊόν μακραίωνων ωσμώσεων, έπρεπε ξαφνικά να χωρέσουν στο στενό γοβάκι της έννοιας του «εθνικού».
Στη Μέση Ανατολή, όπου τα εθνικά σύνορα τραβήχτηκαν με τον χάρακα μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου και τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το σχετικό τίμημα ήταν βαρύ. Η τεράστια εβραϊκή κοινότητα του Ιράκ, με ιστορία 2.500 χρόνων, που στην αρχή του 20ού αριθμούσε στη Βαγδάτη το ένα τρίτο του πληθυσμού, μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου και τη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ, αναγκάστηκε να ξεριζωθεί και να πάει στο νεοσυσταθέν εθνικό της «κουτάκι».
Οσοι εγκαταστάθηκαν στη Βρετανία διατηρούν έως σήμερα ζώσα την ιρακινοεβραϊκή ταυτότητα πλάι στη βρετανική. Δύο γενιές μετά, κάθε εβδομάδα μαζεύονται στο Λονδίνο, μαγειρεύουν ιρακινά, μιλάνε παιδιά κι εγγόνια ιρακινά (μίξη αραβικών, φαρσί και άλλων γλωσσών της Μεσοποταμίας), τραγουδάνε τα παλιά τραγούδια.
Οι ταυτότητες, εκτός από αποσκευές του παρελθόντος, συγκροτούνται κι από όσα μας σημαδεύουν στον δρόμο. Πρόσφυγες εγκλωβισμένοι στην Ελλάδα το 2016, αφότου έπειτα από βασανιστική αναμονή και αβεβαιότητα μετεγκαταστάθηκαν στον ευρωπαϊκό Βορρά, νιώθουν την Ελλάδα σαν ενδιάμεση πατρίδα. Εξακολουθούν να έχουν φωτογραφίες προφίλ στο facebook με φόντο τον Παρθενώνα κι άλλα αθηναϊκά τοπόσημα. Σαν η καρδιά τους να έμεινε στην κάποτε ξένη πόλη, συνώνυμο ταλαιπωρίας για καιρό, που πλέον έχει οικειοποιηθεί κι έγινε κομμάτι της ταυτότητάς τους.
Κάθε φορά που ακούω στην Κυψέλη έναν Αφρο-Ελληνα έφηβο να λέει στον λευκό Ελληνα κολλητό του κάτι σαν «έλα ρε φίλε, με κούφανες τώρα!» νιώθω πως ραγίζει η απατηλή «κανονικότητα» των ομογενοποιημένων εθνικών ταυτοτήτων. Το ίδιο κι όταν ένα βράδυ, στο Βερολίνο, τραγουδάμε με μια νεαρή Τουρκάλα από τη Σμύρνη που συστήνεται ως Τουρκοκρητικιά, η καθεμιά στη γλώσσα της, το «Από ξένο τόπο κι απ’ αλαργινό», μουσικό σκοπό που είναι κοινός σε όλα τα Βαλκάνια.
Σε ένα παγκόσμιο γλωσσικό και μουσικό ταμείο παρακαταθηκών και δανείων θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τα ταξίδια των λέξεων και των τραγουδιών και, μέσα από τις πολύπλοκες διαδρομές ανθρώπων και πολιτισμών που αυτά μαρτυρούν, κάτι να καταλάβουμε για τους σύνθετους όρους συγκρότησης των ταυτοτήτων.
* καλλιτέχνιδα, ακτιβίστρια
