«Γνωριμία με τον Γκορμπατσώφ»

Στο φύλλο της «Εφ.Συν.» του Σαββατοκύριακου, οι αναγνώστες μας θα έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν την ταινία των Βέρνερ Χέρτζογκ και Αντρέ Σίνγκερ «Γνωριμία με τον Γκορμπατσώφ» («Meeting Gorbachev», παραγωγής ΗΠΑ 2018).

Ο γνωστός, αναμφίβολα ιδιοφυής και κατά πολλούς εκκεντρικός σκηνοθέτης Βέρνερ Χέρτζογκ με μια σειρά συνεντεύξεων, στις οποίες -πέραν του Γκορμπατσόφ- μιλούν κορυφαίοι πολιτικοί των τελευταίων 30 ετών, προσεγγίζει σε βάθος τον τελευταίο Σοβιετικό ηγέτη και την εποχή του κατά την οποία ανατράπηκαν πλήρως τα ιστορικά δεδομένα που διαμορφώθηκαν στη διάρκεια του 20ού αιώνα. Ετσι συγκροτεί ένα άρτιο ιστορικό ντοκιμαντέρ γύρω από το πρόσωπο του Γκορμπατσόφ και τα γεγονότα στα οποία πρωταγωνίστησε, το οποίο συμβάλλει ουσιαστικά για να κατανοήσουμε όχι μόνο όσα συνέβησαν τότε, αλλά και αυτά που ακολούθησαν.

Αναμφίβολα μέσα από την ταινία ξεπηδάει αβίαστα και κυριαρχεί ένα τραγικό πρόσωπο. Ο πρωταγωνιστής της Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Για πολλούς στην πρώην Σοβιετική Ενωση, στην Αριστερά παγκοσμίως αλλά και στη χώρα μας θεωρείται ο κύριος υπεύθυνος της διάλυσης της Σοβιετικής Ενωσης και της πτώσης των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού, ενώ ανέλαβε τα ηνία του ΚΚΣΕ και της ΕΣΣΔ με ένα πρόγραμμα που υποσχόταν αναμόρφωση του σοσιαλιστικού συστήματος με περισσότερη δημοκρατία και περισσότερο σοσιαλισμό. Πρόκειται για την πολιτική της περεστρόικα και της γκλάσνοστ. Η ταινία του Βέρνερ Χέρτζογκ προσεγγίζει αυτό το ζήτημα χωρίς να επιδιώκει να δώσει έτοιμες απαντήσεις. Αυτές προκύπτουν μέσα από τα γεγονότα και τις απαντήσεις που δίνει για τα διάφορα ζητήματα ο ίδιος ο Γκορμπατσόφ.

Εχει ευθύνες ο Γκορμπατσόφ για όσα συνέβησαν; Αναμφίβολα ναι, καθώς εκείνος ήταν ο ηγέτης των εξελίξεων είτε τις ήλεγχε, είτε όχι. Υπήρξε προδότης όπως πιστεύουν πολλοί και παραδέχεται και ο ίδιος ότι τον κατηγορούν; Ο Χαρίλαος Φλωράκης απαντώντας σ’ αυτή την ερώτηση σε μια συνάντηση με τον συνάδελφο Φοίβο Οικονομίδη (παρουσία του γράφοντος) είχε πει: «Αν ήταν προδότης, δεν θα έκανε αυτά που έκανε από τον φόβο μην αποκαλυφθεί». Κι είναι αλήθεια πως ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ δεν φαίνεται να είχε συναίσθηση των δυνάμεων που απελευθέρωσε και δεν μπορούσε να ελέγξει όταν ήταν στο τιμόνι της Σοβιετικής Ενωσης και του ΚΚΣΕ. Τις δυνάμεις αυτές δεν τις δημιούργησε εκείνος. Προϋπήρχαν. Κι όταν τις απελευθέρωσε από ένα σημείο και μετά τον ξεπέρασαν. Στην ταινία αυτό φαίνεται καθαρά. Η πολιτική του είχε θύμα και τον ίδιο, κάτι που το παραδέχεται στην εξομολόγησή του στον Βέρνερ Χέρτζογκ. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η τραγικότητά του.

Σε ολόκληρο το ντοκιμαντέρ και από αυτά που λέει ο ίδιος φαίνεται ξεκάθαρα πως ο τελευταίος ηγέτης της ΕΣΣΔ και του ΚΚΣΕ ίσως ήταν ο πιο αποϊδεολογικοποημένος ηγέτης όλων των εποχών. Δεν φαίνεται να κατανόησε ποτέ το κοινωνικό σύστημα το οποίο κλήθηκε να υπηρετήσει στην ταξική του βάση, στις προοπτικές του και στις στρεβλώσεις που είχαν αναπτυχθεί στο εσωτερικό του, τις οποίες έπρεπε να αντιμετωπίσει. Δεν φαίνεται επίσης να κατανόησε ούτε τις κοινωνικές δυνάμεις που εκπροσωπούσε ο δυτικός κόσμος με τον οποίο κλήθηκε να διαπραγματευτεί. Δέσμιος ορισμένων γενικών πανανθρώπινων ιδανικών τα οποία πίστευε και πιστεύει – τοποθετώντας τα έξω και πάνω από κοινωνικές δυνάμεις και κοινωνικά συστήματα-, ουδέποτε φαίνεται να αντιλήφθηκε πως θα μπορούσαν να υλοποιηθούν χωρίς να προκληθεί μια μεγάλη κοινωνική καταστροφή στη χώρα του και στις σύμμαχες με αυτήν χώρες.

Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ δεν ήταν δημιούργημα των αντιπάλων του υπαρκτού σοσιαλισμού, αλλά του ίδιου του υπαρκτού σοσιαλισμού. Οπως και οι δυνάμεις που τον παραμέρισαν. Αυτό δεν συνιστά τραγωδία για τον ίδιο, αλλά για το σύστημα που τον ανέδειξε ως ηγέτη του. Στην ταινία του Βέρνερ Χέρτζογκ αυτό δεν ομολογείται, αλλά φαίνεται πεντακάθαρα. Γι’ αυτό και θεωρούμε πως συνιστά μια σημαντική προσφορά της εφημερίδας μας στο αναγνωστικό της κοινό.