Ορισμένοι, όχι μόνο από τις νεότερες γενεές, δυσκολεύονται να κατανοήσουν τι ακριβώς υπονοεί το κλισέ «το “Οχι” το είπε ο λαός». Οι δεξιοί βλέπουν δάκτυλο της Αριστεράς να υποδεικνύει την ελλειμματική αντίσταση του επίσημου κράτους και οι αριστεροί το ερμηνεύουν ως ευφημισμό του κόμματος για να δικαιωθεί εκ των υστέρων η περίφημη επιστολή Ζαχαριάδη. Αδιαμφισβήτητα οι στρατιώτες μας πολέμησαν ατρόμητα –η ψυχούλα τους το ξέρει!– στις χιονισμένες κορυφογραμμές της Πίνδου, ωστόσο στα μετόπισθεν κερδήθηκαν εφάμιλλες μάχες από καθημερινούς ανθρώπους που δεν εννοούσαν να δουν σκλαβωμένη την πατρίδα τους. Στις μέσα σελίδες [84-86] ξαναθυμόμαστε τον ηράκλειο άθλο των εργαζόμενων στο Εθνικό Αρχαιολογικό και τα άλλα μουσεία μας, για να μην πέσουν στα βέβηλα χέρια των ναζί οι θησαυροί τους. Η συντριπτική πλειονότης απ’ άκρου εις άκρον της χώρας τοποθέτησε τον πήχη στο ζενίθ και υπερέβη το ύψος των περιστάσεων με αυταπάρνηση και ενθουσιασμό.
Χαρά στο κουράγιο τους! Επειτα από προτροπή του τελευταίου εν ζωή θείου μου –αδελφού της μάνας μου– Σταύρου Λογ. Πολυκράτη, γνωστότερου με το προσωνύμιο Μπέης, όστις διάγει αισίως το ενενηκοστό έβδομο έτος της νεανικής του ηλικίας, θα καταπιαστώ με την ολόψυχη συμμετοχή των συγχωριανών μου στην εποποιία του ’40. Ο πληθυσμός στ’ Απεράθου της Νάξου επιστράτευσε το ακαταμάχητο όπλο του· την ποίηση. Ο πάππος μου ο Μπεολοθέτης, στον οποίο έχω και άλλοτε αναφερθεί, άρχισε να στιχοπλοκεί απ’ τον Αύγουστο: «Ο Ιταλός εβούλιαξε/ την Ελλη μας στην Τήνο/ μα δεν την είχεν ακουστά/ τη λό(γ)χη ντων Ελλήνω». Και συνέχιζε ακάθεκτος: «Απάνω στα περήφανα/ βουνά της Αλβανίας/ θα ξαναγράψωμε χρυσές/ σελίδες ιστορίας.// Να μη θαρρείς Αβησσυνοί/ είμεστα Μουσολίνι/ ή που θα σε νικήσωμε ή ένας δε θα μείνει». Τον σιγοντάριζε ο πρεσβύτερος γιος του Μανώλης, που πέθανε στα 26 του, την 1η Σεπτεμβρίου 1942, από τις κακουχίες της Κατοχής: «Ανάθεμα το Γερμανό/ που ’νοι(γ)ε [άνοιγε] το ντουφέκι/ και στην μπαμπακερή κλωστή/ η οικουμένη στέκει». Κάθε οικογένεια του χωριού έχει να επιδείξει παρόμοια ηρωικά τετράστιχα: «Ω Παναγία μου κιουρά [κυρά]/ βοήθα τα παιδιά μας/ κι εχθρός ποτές να μη διαβεί/ πέρα απ’ τα σύνορά μας.// Βοήθα Παναγία μου/ όλοι τσι πολεμάρχοι/ και να μην πληγωθεί κανείς/ φαντάρος μας στη μάχη».
Ιάμβους έπλεκαν οι κοπέλες μαζί με κάλτσες και φανέλες, προσφέροντας θαλπωρή στα παλικάρια μας. «Μάλλινα (γ)ια το στρατό μας/ (υ)φαίνωμε στον αργαλειό μας» τραγουδούσαν δουλεύοντας ακατάπαυστα. Κάποιες εκδήλωναν εμμέτρως τον αμέριστο θαυμασμό τους, κρύβοντας εμψυχωτικά ραβασάκια στις κνημίδες: «Τη στρατιωτική στολή/ φορείς και σ’ αγαπώ πολύ.// Σε σκέφτομαι και σ’ αγαπώ/ να ’μου(ν) κι ε(γ)ώ στο μέτωπο». Η επιστήθια φιλενάδα της μάνας μου και έξοχη ποιήτρα Μαρίκα Μπαρδάνη-Κατεινά κόσμησε με τις εξής στροφές το δικό της δέμα: «Ελληνες δοξασμένοι νικητές/ αθάνατοι λεβέντες πολεμάρχοι/ εχθρό δεν φοβηθήκατε ποτές/ και σαν λιοντάρια ρίχνεστε στη μάχη.// Επάνω στις πανύψηλες κορφές/ στα χιονισμένα κάστρα της Ηπείρου/ τον τρόμο σε αφάνταστες μορφές/ ορμάτε και σκορπίζετε τριγύρου.// Με μόνη συντροφιά σας το σπαθί/ τρέχετε στον σκληρότερο αγώνα/ η Νίκη ρόδο εύοσμο στο πλάι σας ανθεί/ στην καταχνιά, στο κρύο του χειμώνα.// Στο κρύο το δριμύ, στην παγωνιά/ το αίμα σας στις φλέβες πάντα βράζει/ κι η Νίκη καθιστή σε μια γωνιά/ της δόξας τα στεφάνια ετοιμάζει». Ελαβε και απάντηση από τον τυχερό παραλήπτη, αλλά αυτό αποτελεί άλλη πονεμένη ιστορία.
