Συμπληρώνονται φέτος 70 χρόνια από την ίδρυση της Νέας Κίνας, όπως οι Κινέζοι αποκαλούν το πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό σύστημα που εγκαθιδρύθηκε στη χώρα μετά τον εμφύλιο πόλεμο με τη νίκη των κομμουνιστών επί των εθνικιστών του Κουομιντάγκ.
Η εξαγγελία της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας από τον Μάο την 1η Οκτωβρίου 1949, από τον εξώστη της Πύλης της Ουράνιας Γαλήνης, έθετε τέλος σε μια μακροχρόνια περίοδο προνομίων των ξένων, εμφυλίων συρράξεων και του απελευθερωτικού αγώνα κατά των Ιαπώνων εισβολέων.
Τις τελευταίες δεκαετίες, χάρη στις μεταρρυθμίσεις και τη ραγδαία οικονομική της ανάπτυξη, η Κίνα κατέστη παγκόσμια οικονομική και πολιτική δύναμη και καθοριστικός παράγοντας της διεθνούς γεωπολιτικής ισορροπίας.
Η σοσιαλιστική αλλαγή προϋπέθετε τον μετασχηματισμό της Ουράνιας Αυτοκρατορίας σε Λαϊκή Δημοκρατία και τη μετατροπή των κατοίκων της από υπηκόους του Γιου του Ουρανού σε πολίτες ενός εθνικού κράτους. Ανάλογα, τα τελευταία σαράντα χρόνια, ως συνέπεια του ανοίγματος και των μεταρρυθμίσεων, οι κάτοικοι ενός κλειστού εξισωτικού σοσιαλιστικού καθεστώτος μετατράπηκαν σε σθεναρούς υποστηρικτές της παγκοσμιοποίησης.
Για να συντελεστούν οι μεταβολές αυτές έπρεπε, στην πρώτη περίπτωση, να αντικατασταθούν οι ηθικές αξίες και αρχές που είχαν στηρίξει επί δύο χιλιετίες την αυτοκρατορία και είχαν ταυτιστεί μαζί της. Ετσι, ξεκίνησε η αποκαθήλωση των κομφουκιανικών αξιών και η αντικατάστασή τους από έναν ιδιότυπο μαοϊκό μαρξισμό.
Την αποκαθήλωση του κομφουκιανισμού πρώτοι είχαν επιδιώξει οι οπαδοί του Κινήματος Νέου Πολιτισμού, ενός κινήματος που ξεκίνησε στους κύκλους των διανοουμένων και είχε την πρώτη δυναμική του εκδήλωση στις διαμαρτυρίες κατά των αποφάσεων της Διάσκεψης των Βερσαλλιών, στις 4 Μαΐου 1919. Η 100ή επέτειος εκείνων των κινητοποιήσεων εορτάστηκε φέτος με μεγάλη επισημότητα. Σύμφωνα με τους ριζοσπάστες οπαδούς του Κινήματος, ο κομφουκιανισμός ήταν η αιτία της στασιμότητας και οπισθοδρόμησης της χώρας. Αυτό που χρειαζόταν, συνεπώς, ήταν η Κίνα να απελευθερωθεί από την προαιώνια πνευματική κληρονομιά της και να εκδυτικιστεί.
Στη δεύτερη περίπτωση, οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις μετά το 1980 απόκτησαν προτεραιότητα σε σχέση με τα ιδεολογικά θέματα, ενώ εμφανίστηκαν διάφορα θρησκευτικά δόγματα και σέκτες και κυριάρχησε ο καταναλωτισμός. Παράλληλα, επανήλθαν οι παλιές συνήθειες και οι κομφουκιανικές ηθικές αξίες, αποδεικνύοντας ότι τα προβλήματα που αντιμετώπισε η Κίνα κατά την πρώτη της συνάντηση με τη νεωτερικότητα δεν επιλύθηκαν.
Η τεχνολογική ανάπτυξη με τις αλλαγές που επέφερε στη ζωή και τις σχέσεις των ανθρώπων, ιδίως στους τομείς των συγκοινωνιών με τα τρένα υψηλής ταχύτητας και της επικοινωνίας με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, διαμόρφωσαν νέα δεδομένα στην αχανή χώρα (όπου οι μετακινήσεις και η επικοινωνία ήταν πάντα προβληματικές) και επηρέασαν βαθιά τη συμπεριφορά και τις προσδοκίες των κατοίκων. Προσδοκίες που σήμερα ταυτίζονται με την ευημερία, που η οικονομική ανάπτυξη τους επιτρέπει.
Η Κίνα δεν υπήρξε ποτέ πιο πλούσια και ανοιxτή. Η δε πίστη στην ισχύ της χώρας και στον διεθνή της ρόλο συμβάλλει σε μια υπερηφάνεια και έναν εθνικισμό που δεν εκφράζεται ως ανωτερότητα της φυλής αλλά του πολιτισμού της. Πρόκειται για έναν πολιτισμικό εθνικισμό με βλέψεις παγκόσμιας πολιτισμικής ηγεσίας.
Πέρα από τις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που συντελέστηκαν -με θεαματικά αποτελέσματα στην άνοδο του βιωτικού και μορφωτικού επιπέδου, την έξοδο από τη φτώχεια εκατομμυρίων ανθρώπων και τη δημιουργία μιας ισχυρής μεσαίας τάξης-, απομένουν πολλά να γίνουν για να πραγματοποιηθεί το «κινεζικό όνειρο» και η «αναζωογόνηση του κινεζικού έθνους».
Σε αυτά περιλαμβάνονται τα προβλήματα που απειλούν την κοινωνική συνοχή λόγω των ανισοτήτων και το αίτημα για καλύτερη ζωή, που ισοδυναμεί με καθαρό περιβάλλον, βιώσιμη ανάπτυξη, ποιότητα στην εκπαίδευση και συμμετοχή. Χιλιάδες τοπικές εξεγέρσεις καταγράφονται κάθε χρόνο για την ασφάλεια στα ορυχεία, τα μολυσμένα ύδατα και τα νοθευμένα τρόφιμα.
Στο πλαίσιο αυτό ένα ερώτημα που επανέρχεται αφορά την ταυτότητα των Κινέζων και συνδέεται σαφώς με το κράμα σοσιαλιστικών ονείρων, κομφουκιανικών αξιών και δυτικότροπου φιλελευθερισμού, μετριοπαθών και ριζοσπαστικών ιδεών, συλλογικότητας και ατομικότητας, οικονομικής εξωστρέφειας και πολιτικού αυταρχισμού.
Το μεγάλο στοίχημα της Κίνας, όμως, πέρα από το πώς θα αποφύγει συστημικές κρίσεις και κοινωνικές εκρήξεις ή πώς θα ανταποκριθεί στις προκλήσεις που θέτει η Πρωτοβουλία «Μια ζώνη – Ενας δρόμος» και ο εμπορικός πόλεμος με την Αμερική, είναι ο «ανθρωπιστικός» εκσυγχρονισμός της.
Το πώς, δηλαδή, ο σοσιαλισμός με κινεζικά χαρακτηριστικά μπορεί να είναι συμβατός με την κομφουκιανική ανθρωπιστική της παράδοση και το αίτημα για εκδημοκρατισμό –δηλαδή, μια δημοκρατική προοπτική που δεν θα απαιτεί αναγκαστικά τη μέθοδο συμμετοχής των δυτικών δημοκρατιών. Ετσι μόνο μπορεί να διασφαλιστεί η «καλύτερη ζωή» και η σινική συμβολή στο παγκόσμιο γίγνεσθαι σε μια περίοδο γενικευμένης κρίσης και αμφισβήτησης του κυρίαρχου μοντέλου ανάπτυξης και ζωής.
* αναπληρώτρια καθηγήτρια Φιλοσοφίας και Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Πεκίνου
