«Η μουσική υπάρχει για να εξηγήσει τον άνθρωπο»

Εξι φορές βραβευμένος με Γκράμι, διεθνώς καταξιωμένος πιανίστας, περίφημος αρχιμουσικός και μία από τις μουσικές ιδιοφυΐες των καιρών μας. Ο Βλαντίμιρ Ασκενάζι, αυτός ο θρύλος της μουσικής, επιστρέφει στο πόντιουμ της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών για την τελευταία συναυλία της χειμερινής καλλιτεχνικής περιόδου.

Στα 81 του χρόνια ο Ρώσος σταρ της κλασικής, που εδώ και δεκαετίες έχει ισχυρούς δεσμούς με την Ελλάδα, παρουσιάζει την Παρασκευή στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών δύο εξαιρετικές συμφωνίες: ξεκινά από την ανάλαφρη, γεμάτη χάρη και λεπτό χιούμορ, Ογδοη Συμφωνία του Μπετόβεν, σύνθεση ιδιοφυή και ιδιαίτερη, που αρχικά επισκιάστηκε από την εξαιρετικά δημοφιλή Εβδομη με την οποία παρουσιάστηκαν συγχρόνως. Αμέσως μετά ακολουθεί η αρμονικά πολύπλοκη Πέμπτη Συμφωνία του Πιοτρ Ιλιτς Τσαϊκόφσκι, μια βαθύτατα προσωπική δημιουργία, η οποία αποτυπώνει με σπάνια γλαφυρότητα τη σύγκρουση με τη Μοίρα και δίνει θριαμβευτικό φινάλε.

«Και κάθε φορά που διευθύνω την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, ξέρω ότι η ερμηνεία των μουσικών στη συναυλία θα είναι εξαιρετικά υψηλού επιπέδου. Γενικά μια καλή ορχήστρα πρέπει να έχει υψηλού επιπέδου μουσικούς, που συγχρωτίζονται με το υπόλοιπο σύνολο, που έχουν την πείρα να παρακολουθούν τον μαέστρο με την άκρη του ματιού τους, που αντιδρούν έγκαιρα σε αυτό που εκφράζει ο συνθέτης», λέει ο Ρωσοεβραίος Βλαντίμιρ Ασκενάζι, γνωστός ως ο πιανίστας που απαρνήθηκε τα λευκά πουκάμισα για χάρη των λευκών ζιβάγκο.

Γεννήθηκε στο Γκόρκι της Σοβιετικής Ενωσης το 1937. Ο πατέρας του ήταν πιανίστας και συνθέτης, η μητέρα του ηθοποιός. Ξεκίνησε να παίζει πιάνο σε ηλικία 6 ετών και πολύ γρήγορα οι δάσκαλοί του στο Κεντρικό Ωδείο της Μόσχας κατάλαβαν ότι είχαν χτυπήσει φλέβα χρυσού. «Ο πατέρας μου, πιανίστας της ελαφράς μουσικής, διέκρινε το ταλέντο μου και με πήγε στους δασκάλους μου. Ηξερε ότι ο ίδιος δεν μπορούσε να με διδάξει», λέει ο Β. Ασκενάζι που σήμερα πια είναι μόνιμος κάτοικος Λουκέρνης.

Η ζωή και η καριέρα του πάντως σημαδεύτηκαν από δύο πράγματα: το σπουδαίο του μουσικό ταλέντο που υπήρξε το διαβατήριο για μια μεγαλειώδη καριέρα (στα 18 κέρδισε τον διεθνή διαγωνισμό πιάνου «Φρεντερίκ Σοπέν» κι έναν χρόνο μετά κατέκτησε την 1η θέση στο Queen Elisabeth Competition των Βρυξελλών) και τις διώξεις που υπέστη από το πρώην σοβιετικό καθεστώς.

Μην ξεχνάμε -όπως ο ίδιος έχει αποκαλύψει- πως κατά τη διάρκεια των μαθητικών του χρόνων πράκτορες της KGB τον εκβίασαν για να γίνει πληροφοριοδότης, πως περίμενε τους διεθνείς διαγωνισμούς για να ταξιδέψει στη Δύση και να προμηθευτεί δημιουργίες πέραν των Ρώσων συνθετών, πως κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού στο Λονδίνο το έσκασε για πάντα από τη σοβιετική τυραννία.

Στις πολλές στιγμές που τον καθόρισαν ο μαέστρος δεν παραλείπει να αναφέρει και τον θάνατο του Στάλιν. «Ημουν 16 ετών. Εχω πολλές αναμνήσεις από εκείνη την περίοδο. Οταν πέθανε ο Στάλιν, ο Σοστακόβιτς έγραφε τη Δέκατη Συμφωνία του. Τα τρία πρώτα μέρη είναι χαρακτηριστικά της αποτύπωσης του δράματος της ύπαρξης. Λίγο πριν συνθέσει το φινάλε, έφτασε η είδηση του θανάτου του. Αν το ακούσετε, θα δείτε ότι είναι ενθουσιώδες, χαρούμενο. Ηξερε ότι η ζωή θα βελτιωνόταν μετά τον θάνατο του Στάλιν, καθώς ήταν τύραννος».

Εκείνος από τη μεριά του αναζητώντας καλύτερη τύχη εγκατέλειψε τη Ρωσία το 1963, σε ηλικία 27 ετών, αφού πριν είχε διακριθεί στον Διαγωνισμό Τσαϊκόφσκι. «Η αλήθεια είναι ότι δεν αποφάσισα ακριβώς να φύγω. Συνέβη σταδιακά και κατάφερα να διατηρήσω πάντα σχέσεις φιλίας με τη χώρα μου. Παρ’ όλα αυτά, δεν μπορούσα να επιστρέψω για μεγάλο χρονικό διάστημα γιατί –όπως ξέρετε– όταν έφευγες από τη Σοβιετική Ενωση, οι Σοβιετικοί ενοχλούνταν και δεν ήσουν ευπρόσδεκτος.

Επειτα από κάποιο καιρό όμως γύρισα, έπαιξα αλλά και διηύθυνα ξανά. Είμαι πολύ τυχερός που βρέθηκα στη Δύση. Ετυχε να παντρευτώ μια γυναίκα Ισλανδή, πράγμα εξαιρετικά σπάνιο για τους Ρώσους. Ηταν μια δύσκολη κατάσταση σε ό,τι αφορά τις σοβιετικές αρχές γιατί δεν ήξεραν τι να κάνουν μ’ εμένα. Ημουν διάσημος και ήταν περίπλοκο. Είναι μεγάλη ιστορία».

● Η παιδική σας ηλικία στη Μόσχα δεν ήταν εύκολη. Θυμάστε εκείνο το δωμάτιο όπου μεγαλώσατε;

Το πρώτο μας δωμάτιο ήταν –αν το πιστεύετε– οκτώ τετραγωνικά. Δύο επί τέσσερα. Η μητέρα, ο πατέρας μου, εγώ και στην άκρη ένα πιάνο όπου έπαιζα. Δύο κρεβάτια και μία τουαλέτα χωρίς μπάνιο. Επρεπε να πάμε στα δημόσια λουτρά για να πλυθούμε. Δύσκολοι καιροί.

● Εκεί, υπό αυτές τις συνθήκες μελετούσατε για ώρες;

Οταν ξεκίνησα να παίζω πιάνο, διαπίστωσα ότι μπορώ να μάθω γρήγορα τα κομμάτια. Εμαθα όλες τις σονάτες του Μότσαρτ, κάποιες του Μπετόβεν, μερικά ακόμα κομμάτια κι ο κόσμος γύρω μου απορούσε. Υπήρχαν βέβαια και άλλοι σαν εμένα, αλλά όχι πολλοί. Με ρωτούσαν πώς τα καταφέρνω κι απαντούσα ότι είναι φυσικό χάρισμα. Ηταν κάτι θετικό αλλά όχι σε όλες τις περιπτώσεις.

Γιατί ορισμένα κομμάτια χρειάζονται δουλειά για να τα κατανοήσεις, δεν αρκεί να μπορείς να τα παίξεις. Είναι τυχερός όποιος καταλάβει ότι η μουσική χρειάζεται και τη σκέψη. Ο λόγος ύπαρξης της μουσικής είναι να εξηγήσει τον άνθρωπο. Να μας διαφωτίσει σχετικά με την ύπαρξή μας, να μας δώσει απαντήσεις που δεν θα μπορούσαμε να σκεφτούμε. Εξυψώνει το άτομο, δημιουργεί μια ανάταση. Ανακαλύπτουμε νέες όψεις της ζωής μας. Προφανώς κι αν μου δώσετε ένα μικρό απόσπασμα από μια Συμφωνία του Μπετόβεν ή του Τσαϊκόφσκι θα μπορέσω να σας το εξηγήσω, αλλά οι λέξεις θα εξέφραζαν μόνο κατά προσέγγιση το ουσιαστικό νόημα της μουσικής.

● Ηρθατε πρώτη φορά στην Ελλάδα το 1964, έχετε και σπίτι στην Επίδαυρο. Ποια τα συναισθήματά σας για την Ελλάδα;

Είμαι Ρώσος και όπως ξέρετε, το αλφάβητό μας προέρχεται από το ελληνικό. Μας ενώνουν τόσο πολλά ιστορικά και πνευματικά στοιχεία. Είναι απίστευτο. Πάντα ένιωθα σαν στο σπίτι μου στην Ελλάδα. Χαίρομαι λοιπόν τόσο πολύ που πήραμε αυτό το σπίτι και έχουμε τόσους φίλους εκεί.

● Στα δύο παιδιά σας που είναι μουσικοί (ο πρωτότοκος Βλαντίμιρ είναι πιανίστας και ο Ντιμίτρι κλαρινετίστας) τι συμβουλές δίνετε;

Πάντα υπάρχει επαφή, πάντα ζητούν τη γνώμη μου, μιλάμε συνεχώς για τη μουσική. Είναι μια αδιάκοπη διαδικασία, θα έλεγα. Μερικές φορές εννοείται ότι ζητούν συγκεκριμένες συμβουλές, αλλά κυρίως μιλάμε για τη μουσική ως μέρος της ζωής μας. Με αυτόν τον τρόπο μαθαίνουν πώς βλέπω εγώ τη μουσική, πόσο σημαντικό κομμάτι της ζωής μου καταλαμβάνει. Είναι δύσκολο να το περιγράψω, είναι μια αέναη κατάσταση.

● Θεωρείτε σημαντικό τον ρόλο του κοινού σε μια συναυλία;

Αυτό που έχει σημασία για μας είναι το κοινό να προσέχει και να κάνει ησυχία. Πρέπει να νιώθεις ότι ήρθαν σε μια μεγάλη αίθουσα προκειμένου να παρακολουθήσουν με μεγάλη προσοχή αυτό που θέλουμε εμείς να επικοινωνήσουμε σε πνευματικό επίπεδο. Οταν όλοι κάθονται ήσυχοι, όταν αισθάνεσαι αυτό το μοναδικό συναίσθημα, τότε ξέρεις ότι έχεις το κατάλληλο κοινό. Είναι βέβαια δύσκολο να εξηγήσω πώς το αισθανόμαστε αυτό, είναι σχεδόν αδύνατον να το καταλάβει κάποιος. Ομως πολύ συχνά ξέρουμε ότι έχουμε ένα θαυμάσιο κοινό.

● Ενας πιανίστας του δικού σας επιπέδου γίνεται ή γεννιέται;

Και τα δύο. Αν η φύση σού δώσει ένα χάρισμα, πρέπει να είσαι ευγνώμων και να το αντιληφθείς. Εχεις ένα ταλέντο που κάποιος άλλος δεν έχει. Ετσι είναι η ζωή, η φύση, η μοίρα. Οταν το συνειδητοποιήσεις, κάνεις ό,τι μπορείς για να το αναπτύξεις. Μαθαίνει διαρκώς και φροντίζεις να συλλέγεις όσο περισσότερη γνώση μπορείς, ώστε να το ανταποδώσεις στους ανθρώπους και στη φύση που σε προίκισε με τέτοιο δώρο.

● Είστε 58 χρόνια με τη σύζυγό σας. Είναι εύκολο ή δύσκολο να μοιραστεί κάποιος τη ζωή του μαζί σας;

Για μένα ήταν κάτι που ήρθε φυσικά και δεν μετάνιωσα ούτε μια στιγμή γι’ αυτές τις περίπου έξι δεκαετίες. Εχουμε πέντε παιδιά, οι δύο είναι πολύ καλοί μουσικοί. Και η γυναίκα μου είναι πολύ καλή μουσικός, παίζει πιάνο. Γνωριστήκαμε στη Ρωσία όταν σπουδάζαμε και οι δύο με τον ίδιο δάσκαλο. Εχει καλό αυτί, καταλαβαίνει τα πάντα όταν παίζω ή διευθύνω. Δεν μπορώ να φανταστώ καλύτερη βοηθό.

info: Παρασκευή 7 Ιουνίου. Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης. Ωρα έναρξης: 21.00. Τιμές: από € 7 έως € 45.