Ανέντιμη συμμαχία των λαϊκιστών με τη θρησκεία

Ο ευρασιατικός παραδοσιακός χαρακτήρας του Πούτιν, ο πεντηκοστιανισμός του Μπολσονάρο, ο ινδουϊστικό-εθνικισμός του Μόντι, ο λαϊκίστικος καθολικισμός του Σαλβίνι, η χριστιανοδημοκρατία του Όρμπαν και ο Ιουδαϊστοχριστιανισμός του Τραμπ μιλούν για μια θρησκευτική αντίδραση στη κοσμική διακυβέρνηση.

Το δημοσίευμα θυμίζει ότι αντιπρόεδρος της ιταλικής κυβέρνησης έδειχνε επιδεικτικά ένα καθολικό κομποσχοίνι κατά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων των ευρωπαϊκών εκλογών, ότι ο Ούγγρος πρωθυπουργός έκανε τον «χριστιανικό πολιτισμό» επίσημο δόγμα κι ότι ο Αμερικανός πρόεδρος επανέλαβε την παλιά επίκληση του Ιωάννη Παύλου Β’: «Θέλουμε Θεό».

Όπως γράφει η εφημερίδα, ακόμη και σε χώρες με ισχυρή κοσμική παράδοση, όπως η Γαλλία και η Ολλανδία, οι ακροδεξιοί Μαρίν Λε Πεν και Γκερτ Βίλντερς, καταφεύγουν σε μια γλώσσα που παρουσιάζει τη θρησκεία ως πυλώνα του δυτικού ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Στο Βέλγιο το φλαμανδικό εθνικιστικό κόμμα N-VA υπερασπίζεται τους θεσμούς που «εγκαταλείφθηκαν» από τους χριστιανοδημοκράτες, όπως το καθολικό σχολικό σύστημα και εκκλησιαστικές υπηρεσίες.

Η χρήση της θρησκείας εκ μέρους των λαϊκιστών φαίνεται πως προσφέρει έναν τρόπο για τη διαμόρφωση μιας νέας συναίνεσης. Είναι ένα εργαλείο για να πείσει μια κοινωνία η οποία νιώθει πως έχει χάσει το ηθικό της κέντρο. Τα θρησκευτικά ζητήματα προσφέρονται ως «παράδεισος» σε έναν άκαρδο κόσμο, ως ένα νέο ηθικό κέντρο. Οι αντίπαλοι των δεξιών εθνικιστών πρέπει να βρουν μια απάντηση σε αυτό, διαβάζουμε στο δημοσίευμα.

Σαφώς υπάρχει ένας βασικός σύνδεσμος μεταξύ λαϊκισμού και θρησκείας, αλλά λίγο είναι το ακαδημαϊκό ενδιαφέρον για αυτή τη διασύνδεση. Ωστόσο, υπάρχουν πολύ καλοί λόγοι για να θεωρηθεί ο σημερινός λαϊκισμός ως μια θρησκευτική αντίδραση σε κάποιο βαθμό. 

Ο Guardian επισημαίνει πως στο «τι είναι ο λαϊκισμός» του Γιαν-Βέρνερ Μιλέρ; (2016), για παράδειγμα, δεν ξοδεύει καθόλου χώρο για να συζητήσει τη σχέση και πως κίνημα που ξεκίνησε με τον όρο «λαϊκισμό» στα τέλη του 19ου αιώνα ήταν έντονα εκκλησιαστικό. Σαν συνασπισμό αντικαπιταλιστών ριζοσπαστών αγροτών και εργατών, οι λαϊκιστές άντλησαν από προηγούμενα δίκτυα (κυρίως στο νότο) και από πηγές της αμερικανικής ευαγγελικής παράδοσης και αποκάλεσαν το κίνημά τους «συνεταιριστική σταυροφορία».

Όμως, πλέον δεν ζούμε σε μια εποχή μαζικής συμμετοχής, είτε στην πολιτική είτε στη θρησκεία. Τα κόμματα έχουν καταγράψει δραματική πτώση τα τελευταία 30 χρόνια σε όλες τις δυτικές δημοκρατίες και οι εκκλησίες έχουν χάσει τους οπαδούς τους.

Ο Γάλλος φασίστας Σαρλ Μωρρά είχε πει ότι δεν πίστευε στο Θεό αλλά «πίστευε ότι είναι ζωτικής σημασίας να πιστεύουν οι άνθρωποι σε αυτόν». Εν μέσω των επιπτώσεων της παγκοσμιοποίησης, ο λαϊκισμός «του Θεού και της χώρας» προσφέρει λοιπόν έναν τρόπο ενσωμάτωσης του καπιταλισμού σε κάποιο είδος παραδοσιακού θρησκευτικού πλαισίου. Αυτοί οι λαϊκιστές ακολουθούν το σενάριο του Στιβ Μπάνον, ο οποίος ισχυρίζεται ότι η παγκόσμια οικονομική κρίση ήρθε επειδή η συγκράτηση που απαιτούν οι θρησκευτικές παραδόσεις «έσπασαν» εξαιτίας των συνεπειών του άθεου κοσμικού χαρακτήρα.

Μία από τις κύριες εμπνεύσεις του Μπάνον είναι ο Κρίστοφερ Λάζ. Στο βιβλίο του με τίτλο «Ο αληθινός και ο μόνος ουρανός» (1991), ο ιστορικός υποστήριξε ότι η αμερικανική κοινωνία δεν αισθανόταν πλέον «αν κυβερνούσε ηθική συναίνεση». Για τον Λάζ, ο συλλογικός έλεγχος των κανόνων ήταν δευτερεύων στην ελεύθερη αλληλεπίδραση ιδεών σε μια πνευματική αγορά. «Μεταξύ των ελίτ», ισχυρίστηκε, η θρησκεία ήταν τώρα «κάτι χρήσιμο για γάμους και κηδείες, αλλά αλλιώς απαράδεκτο». 

Η «επανεμφάνιση» της θρησκευτικότητας επέτρεψε στα ακροδεξιά λαϊκίστικα κινήματα, που σηκώνουν κεφάλι στις δυτικές δημοκρατίες, μια γλώσσα «επαναπολιτικοποίησης», που στρέφεται εναντίον των απρόσωπων δυνάμεων της αγοράς και τεχνοκρατών.

Το κείμενο καταλήγει σημειώνοντας πως μια αριστερά που πρέπει να ανταποκριθεί στις τρέχουσες εξελίξεις δεν χρειάζεται να αναστείλει τις δικές της κοσμικές δεσμεύσεις. Αλλά καλό θα ήταν να αναγνωρίσει την ισχύ της θρησκευτικής γλώσσας, καθώς ο καπιταλισμός αλλάζει μπροστά στα μάτια μας, αναδιπλώνεται μέσα στο νέο κορσέ που έχουν προετοιμάσει οι λαϊκιστές. Θρησκευτικά ζητήματα και παραδόσεις προσφέρονται ως καταφύγιο και οι αντίπαλοι του δεξιού λαϊκισμού πρέπει να βρουν μια απάντηση.