Η Ευρώπη μετά τις ευρωεκλογές: το δύσκολο σταυρόλεξο των θεσμών

Η ιδέα μιας ενισχυμένης ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, παρά τις προφανείς αδυναμίες της, θα εξακολουθήσει να αποτελεί το βασικό πρόταγμα της θεσμικής οντότητας που οργανώνεται ως παγκόσμιος πολιτικός παράγοντας (actor) υπό τη μορφή της Ε.Ε.

Πρέπει όμως να αξιολογηθούν ορισμένα νέα στοιχεία σε αυτήν τη διαδικασία μετά τις τελευταίες ευρωεκλογές, όπως τα παρακάτω:

■ Η σημαντική αύξηση της εκλογικής συμμετοχής, η οποία κυμάνθηκε κατά μέσο όρο κατά 8 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερα σε σχέση με το 2014. Βασικός λόγος υπήρξε η αντίθεση μεταξύ ευρωπαϊστών και αντι-ευρωπαϊστών, που διαμόρφωσε δύο διακριτά και αντιτιθέμενα μεταξύ τους «αφηγήματα», τα οποία έστω και προς στιγμήν πόλωσαν και πολιτικοποίησαν την από χρόνια απονεκρωμένη «δημόσια σφαίρα» της παλαιάς ηπείρου.

■ Ο κατακερματισμός του πολιτικού τοπίου της Ε.Ε. στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει καταστεί απτή πραγματικότητα, με την αποδυνάμωση των μεγάλων πολιτικών ομάδων.

■ Η επιστροφή των «πολιτικών ταυτότητας» (identity politics)¹ σε αρκετές χώρες, όπως η Γαλλία ή η Ιταλία και η Ουγγαρία, και η άνοδος των εθνικιστικών – συντηρητικών κινήσεων αντανακλούν τον φόβο των λαών για τις αβεβαιότητες εν όψει της παγκοσμιοποίησης. Η ανάγκη για ένα νέο είδος «προστατευτισμού» σκιαγραφείται πίσω από αυτόν τον φόβο των παραδοσιακών κοινωνικών τάξεων που σχετίζονται με την κλασική οικονομική δομή του βιομηχανικού καπιταλισμού. Οι αξίες της κοινότητας και του έθνους ως μιας φαντασιακής κοινότητας αποκτούν μια νέα διάσταση στο πλαίσιο αυτό.

■ Από την άλλη πλευρά, η εδραίωση των «πράσινων» κομμάτων σε χώρες όπως η Γερμανία και η Γαλλία -και άλλες- δείχνει τη σημασία ενός νέου πλαισίου στην ευρωπαϊκή πολιτική ατζέντα, που σχετίζεται με τις λεγόμενες μετα-υλιστικές αξίες, την κλιματική αλλαγή και τη διεκδίκηση «νέου τύπου» συλλογικών και ατομικών δικαιωμάτων στη μεταμοντέρνα κοινωνία, που φέρουν στο επίκεντρό τους έννοιες όπως ο «χρήστης υπηρεσιών» ή ο καταναλωτής και σε δεύτερο επίπεδο την έννοια του πολίτη, ενώ καθιστούν εμφανή πια σε πολλά πεδία των κοινωνικών ρυθμίσεων την έννοια της «βιοπολιτικής». Αυτή η νέα δυναμική τάση έχει ως κοινωνική της βάση την άνοδο του ρόλου των νέων μεσοστρωμάτων (και όχι μιας ενιαίας «μεσαίας τάξης» ως τάξης «καθ’ αυτήν» και «δι’ εαυτήν» με την κλασική μαρξιστική έννοια του όρου) που σχετίζονται με την ψηφιακή οικονομία στην εποχή της πληροφόρησης και της λεγόμενης 4ης βιομηχανικής επανάστασης.

■ Αυτές οι αντιτιθέμενες τάσεις πρόκειται να ενισχύσουν τη διαίρεση εντός της Ε.Ε. ως σύνολο, καθώς και εντός των επιμέρους κρατών-μελών.

■ Η θεσμική κρίση της Ε.Ε. πρόκειται να βαθυνθεί, εξαιτίας της έλλειψης πολιτικού κέντρου που θα μπορούσε να αποκρυσταλλώσει τη συλλογική πολιτική βούληση της Ενωσης. Οι τρεις κρίσεις που ξέσπασαν τα τελευταία χρόνια (δηλαδή η οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση, η προσφυγική κρίση και η θεσμική του Brexit) αποδεικνύουν μια βαθύτερη «κρίση νομιμοποίησης» της Ε.Ε. όσον αφορά τα 3 μοντέλα ολοκλήρωσης: δηλαδή το υπερεθνικό μοντέλο, το διακυβερνητικό και το ομοσπονδιακό.² Αυτό το πρόβλημα δεν πρόκειται να επιλυθεί στη νέα θητεία των ευρωπαϊκών θεσμών και οι διακυβερνητικές ρυθμίσεις θα παραμείνουν κυρίαρχες. Ο ευρωπαϊκός «θεσμισμός» (institutionalism) του Γάλλου προέδρου θα προσκρούει διαρκώς στη γερμανική διστακτικότητα θεσμικής εμβάθυνσης.

Το επικείμενο Συμβούλιο της 30ής Ιουνίου θα κληθεί να συμφιλιώσει γύρω από την επιλογή των προσώπων που θα στελεχώσουν τα ευρωπαϊκά όργανα τρία θεμελιώδη αιτήματα: 1. Την ικανοποίηση της λαϊκής εντολής υπό τη μορφή του Spitzenkandidat, 2. Την εξισορρόπηση ισχύος μεταξύ των μεγάλων κρατών – μελών και 3. Την αποκρυστάλλωση των πολιτικών συσχετισμών μεταξύ των διαφορετικών πολιτικών ομάδων. Ενα αναμφίβολα δύσκολο παζλ.

■ Είναι απαραίτητο συνεπώς να υπάρξει κάποια θεσμική αναδιοργάνωση για την επόμενη δεκαετία, αν θέλουμε να ανακτήσουμε τη νομιμοποίηση του σχεδίου ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης: Μια τέτοια πρόταση θα ήταν η δημιουργία μιας ισχυρής εκτελεστικής τριάδας με τη συνένωση του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (θεσμός που δεν έχει προσφέρει πολλά) στο αξίωμα του προέδρου της Ε.Ε.

Ο θεσμός της ύπατης εκπροσώπου για την Εξωτερική Πολιτική και την Πολιτική Ασφάλειας που θα πρέπει να συνδυάζει καθήκοντα αντιπροέδρου της Ε.Ε. Η τριάδα θα συμπληρώνεται από τον έτερο αντιπρόεδρο για θέματα ΟΝΕ και Προϋπολογισμού που θα ασκεί παράλληλα και τα καθήκοντα του προεδρεύοντος του Eurogroup. Κάτω απ’ αυτούς θα υπάγεται και το Κολέγιο των Επιτρόπων με συγχώνευση χαρτοφυλακίων και τη δημιουργία του αναπληρωτή επιτρόπου, όπου αυτό είναι επιβεβλημένο. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο θα μπορεί να ασκεί έλεγχο στην εκτελεστική αυτή τριάδα και να δίνει τις απαραίτητες πολιτικές κατευθύνσεις.

_{(1) Η έννοια έχει αναλυθεί ενδελεχώς στο πρόσφατο βιβλίο του Francis Fukuyama: Identity: The demand for dignity and the politics of resentment, 2018}

(2) Βλ. αναλυτικότερα: https://tvxs.gr/news/egrapsan-eipan/apo-tin-teleologia-stin-esxatologia-toy-eyropaikoy-sxedioy

* υποψήφιου διδάκτορα Πολιτικής Φιλοσοφίας – συμβούλου Επικοινωνίας