Ταχύτατες μεταβολές και συνέπειες

Για τις μάζες των Ευρωπαίων, οι τελευταίες φάσεις της καταρρέουσας φεουδαρχίας και η ανάδυση ισχυρών εθνικών μοναρχιών ήταν μια περίοδος υπερβολικού στρες. Η ανάπτυξη του εμπορίου, των αγορών εμπορευμάτων και των τραπεζών ανάγκασε τους ιδιοκτήτες γης και κεφαλαίων στον σχηματισμό επιχειρήσεων με μοναδικό στόχο τη μεγιστοποίηση του κέρδους.

Αυτό μπορούσε να υλοποιηθεί μόνο με τη διάσπαση των πατερναλιστικών σχέσεων μικρής κλίμακας, που ήταν χαρακτηριστικά των φεουδαρχικών τιμαρίων και των πόλεων-κάστρων. Μεγάλα κτήματα διαιρέθηκαν σε κομμάτια, οι δουλοπάροικοι και το υπηρετικό προσωπικό αντικαταστάθηκαν από αγρότες-εκμισθωτές και από αγρότες που έδιναν μέρος της σοδειάς τους ως νοίκι και αυτάρκη κτήματα μετατράπηκαν σε κομμάτια γης προς πώληση. Οι αγρότες έχασαν τα χωράφια τους, που τους έτρεφαν, και μεγάλος αριθμός ακτημόνων πλέον χωρικών κατέληγαν στις πόλεις για να εργαστούν για έναν μισθό.

Από τον 11ο αιώνα και μετά, η ζωή έγινε περισσότερο ανταγωνιστική, απρόσωπη και εμπορευματοποιημένη και κυριαρχούσε το κέρδος αντί για την παράδοση. Καθώς διογκώνονταν η φτωχοποίηση και η αποξένωση, ολοένα και περισσότεροι άρχισαν να κάνουν προβλέψεις για τον ερχομό της Δεύτερης Παρουσίας. Πολλοί έβλεπαν το τέλος του κόσμου να έρχεται μπροστά στα μάτια τους, με τις αμαρτίες και την πολυτέλεια της Εκκλησίας, την πόλωση του πλούτου, τους λιμούς, τις πανούκλες, την επέκταση του Ισλάμ και τους ατέλειωτους πολέμους ανάμεσα στις τάξεις των Ευρωπαίων ευγενών.

Ο σημαντικότερος θεωρητικός του δυτικοευρωπαϊκού μεσσιανισμού ήταν ο Ιωακείμ του Φιόρε, ηγούμενος από την Καλαβρία. Κάποια στιγμή μεταξύ του 1190 και του 1195 ανακάλυψε πότε αυτός ο κόσμος που υπέφερε θα έδινε τη θέση του στο βασίλειο του πνεύματος. Πίστευε πως η πρώτη εποχή του κόσμου είναι η εποχή του Πατρός, η δεύτερη του Υιού και η τρίτη του Αγίου Πνεύματος. Η τρίτη εποχή θα ήταν χρόνος ανάπαυσης, όπου δεν θα υπήρχε η ανάγκη του χρήματος ή της ιδιοκτησίας, η ανάγκη για δουλειά, τροφή ή για κατοικία. Η ύπαρξη θα ήταν εντελώς πνευματική και δεν θα χρειάζονταν οι υλικές ανάγκες. Η εποχή του Αγίου Πνεύματος θα ξεκινούσε το 1260.

Αυτή η πρόγνωση έγινε στόχος πολλών στρατιωτικών και μεσσιανικών κινημάτων, με βάση την πίστη πως ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος ΙΙ (1199-1250) θα βοηθούσε τους πιστούς να φτάσουν στην τρίτη εποχή. Ο Φρειδερίκος ΙΙ αψηφούσε την παπική εξουσία, προκαλώντας έτσι την παπική απαγόρευση του βαπτίσματος, του γάμου, της εξομολόγησης και των άλλων μυστηρίων και διαλύοντας το παπικό μονοπώλιο.

Ο πρόωρος θάνατός του δεν απομάκρυνε τις μεσσιανικές φαντασιώσεις, που δημιούργησαν μια άλλη «προφητεία», ότι θα ερχόταν πάνω σε ένα άσπρο άλογο για να κυβερνήσει όλον τον κόσμο. Η «προφητεία» έλεγε ότι από τον Πάπα και προς τα κάτω, 2.300 άτομα θα έχαναν τη ζωή τους κάθε μέρα. Ο Φρειδερίκος θα έσφαζε όλους τους τοκογλύφους, τους εμπόρους που έκλεβαν και τους αδίστακτους δικηγόρους.

Ο Μαρξ έλεγε ότι η επανάληψη της ιστορίας μοιάζει με φάρσα. Σήμερα ζούμε μια ανάλογη φάρσα, κυρίως εξαιτίας των ταχύτατων μεταβολών.

* ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών