«Να πολεμήσουμε τον φόβο για τη διαφορετικότητα»

Ο Βεκιόνι, ένας άνθρωπος της τέχνης, μιλά για τη διαφορετικότητα, την ανεκτικότητα, αλλά και τη δύναμη των λέξεων και της αφήγησης να συντηρούν το ιστορικό παρελθόν σε μια εποχή γενικευμένης λήθης.

• Ζούμε σε μια εποχή στην οποία η λήθη του παρελθόντος απειλεί να μας κάνει να ξαναζήσουμε τις τραγωδίες του παρελθόντος. Ποια είναι σήμερα η σημασία της ιστορικής μνήμης;

Σήμερα είναι σαν να ζούμε στον πέμπτο όροφο ενός πανέμορφου παλατιού, το οποίο όμως στηρίζεται σε τέσσερις ξύλινες κολόνες, καθώς δεν υπάρχουν ούτε ο τέταρτος, ούτε ο τρίτος, ούτε οι άλλοι όροφοι. Ετσι ο χώρος και ο χρόνος είναι επαναλαμβανόμενοι και κυκλικοί, κάθε στιγμή φαντάζει μοναδική, δεν υπάρχει σύνδεσμος ανάμεσα στο πριν και στο μετά, όλα μοιάζουν να γίνονται «τώρα» και «άμεσα». Ζούμε χωρίς να γνωρίζουμε το «γιατί» και, ορισμένες φορές, ούτε καν το «πώς».

Το παρελθόν είναι ο μεγαλύτερος μάγος, ο προφήτης, ο ιδρυτής [της θρησκείας] και ο ασκών τις τελετουργίες. Το παρελθόν δεν είναι ποτέ συντελεσμένο: διαρκώς διαπλέκεται με τη ζωή μας και πάντα έχει μιαν απάντηση. Αλλά αυτό που έχει περισσότερο σημασία είναι ότι μας θέτει ερωτήματα, στα οποία για να βρούμε απαντήσεις πρέπει να ξεκινήσουμε απ’ αυτά.

• Ο πρωταγωνιστής του βιβλίου σας, ο Νικολίνο, ανακαλύπτει τη δυνατότητα της αφήγησης να μεταφέρει τη γνώση, μια πρακτική που κυριάρχησε για αιώνες στην ανθρώπινη Ιστορία, προτού αυτή γίνει γραπτή. Μπορούμε σε μια εποχή κυριαρχίας των εικόνων και του κινητού τηλεφώνου να ανακαλύψουμε ξανά την αξία της προφορικής παράδοσης;

Ναι, μπορούμε. Πρέπει άμεσα να διδάξουμε στα παιδιά τη δύναμη, το θαύμα, την προσπάθεια και την αναγκαιότητα των λέξεων.

Η λέξη είναι η περιπέτεια της ευφυΐας ανά τους αιώνες και τις χιλιετίες, είναι η κάμπια της άγνοιας από την οποία γεννιέται και αναπτύσσεται η πεταλούδα μιας «ετυμολογίας», μιας «ρίζας», η οποία βγάζει νόημα ανάμεσα σε προθέματα και καταλήξεις, αυξήσεις, μεταλλάξεις, πτώσεις και διασταυρώσεις που σηματοδοτούν τις χιλιάδες αποχρώσεις της σκέψης.

Χωρίς αυτό το πλήθος, αυτή τη φλόγα, η σκέψη παραμένει ανυπεράσπιστη, κίβδηλη και εμείς συζητάμε μάταια και άρα δημιουργούμε, αγαπάμε και ζούμε μάταια.

• Σοφοκλής, Σέξπιρ, Λεοπάρντι, Τολστόι, Ντοστογιέφσκι, Ρεμπό, Μπόρχες κ.ά. Γιατί πρέπει να διαβάζουμε τους κλασικούς σήμερα;

Υπάρχουν αιώνια συναισθήματα. Είναι αμετάβλητο το ότι στην ανθρώπινη ψυχή αναπτύσσονται πάντοτε πρωταρχικά αισθήματα. Σήμερα είναι σαν να βρισκόμαστε στο σπήλαιο του Πλάτωνα: μπορούμε να δούμε μόνο τις σκιές των αγαλμάτων και πιστεύουμε ότι αυτό είναι η αλήθεια. Η μεγάλη λογοτεχνία μάς φέρνει πίσω στις ρίζες, μας θυμίζει τι είναι η «ουσία» σε έναν κόσμο «συμπτώσεων», σύμφωνα με τον Αριστοτέλη.

• Ο βιβλιοπώλης του Σελινούντα ενσαρκώνει το άγνωστο, το ξένο, το παράδοξο και τελικά το διαφορετικό. Πώς μπορεί να διαβαστεί το μυθιστόρημά σας σήμερα, μια εποχή ξενοφοβίας και ρατσισμού;

Ο βιβλιοπώλης του Σελινούντα είναι μια ωδή στη διαφορετικότητα, μια μάχη ενάντια στην εμφάνιση, ενάντια στον φόβο για το «καινούργιο» (το οποίο είναι το κλασικό), είναι ένα μακρύ τραγούδι αγάπης γι’ αυτό που έχουμε μέσα μας και οι άλλοι αδυνατούν να το δουν.

Ο κίνδυνος να πιστέψεις κάποιον που δεν γνωρίζεις και να προσπαθήσεις να τον καταλάβεις ανήκει μόνο στα παιδιά και ειδικότερα σε μια ψυχή που δεν έχει προσβληθεί ακόμα από την πολιτική κωφότητα. Αυτό είναι που πρέπει να κάνουμε: να ακούμε με την καρδιά του παιδιού που ζει μέσα μας.

• «Οι λέξεις είναι ένας δυνατός φάρος που αποκαλύπτει την ουσία των πραγμάτων και την αλήθεια» λέτε στο βιβλίο σας. Τι μπορεί να σημαίνει αυτό σε μια περίοδο κατά την οποία κυριαρχούν τα fake news;

Φυσικά δεν εννοούσα τις λέξεις των fake news: αυτά δεν είναι καν λέξεις. Λέξεις, όπως οι «παραβολές» από τις οποίες δημιουργούνται ετυμολογικά, είναι αλήθεια ή αναζήτηση της αλήθειας, είναι νερό για τα λουλούδια, σπόροι για τη γη: τα fake news δεν ποτίζουν, καίνε.

Δεν δίνουν τροφή για ανάπτυξη, ξεραίνουν. Αλλά, δυστυχώς, χτυπούν ακριβώς εκεί που κάποιος θέλει να πιστέψει όχι αυτό που είναι αλήθεια, αλλά αυτό που είναι χρήσιμο για τον ίδιο να είναι αλήθεια.

Οι ύβρεις, οι βρομιές και οι προσβολές είναι σημάδια (ηθικής) κατάπτωσης και βαρέων ψυχικών συμπλεγμάτων, τα οποία μπορούν να συνδεθούν με την ίδια τους τη μηδαμινότητα και [όσοι τα χρησιμοποιούν] θα ήθελαν να λειτουργήσουν σαν απαράδεκτες δικαιολογίες για μια ακόμα χειρότερη συμπεριφορά.

• Τι έχει να πει για τις κοινωνίες μας η έλλειψη επικοινωνίας στον Σελινούντα εξαιτίας της αλλαγής στο νόημα των λέξεων;

Θέλει να πει ότι ζούμε σε «δύο σύμπαντα». Στο πρώτο κλεινόμαστε στον εαυτό μας και δεν κοιτάμε ποτέ έξω. Θωρακίζουμε τον εαυτό μας απέναντι σε κάθε κοινωνική και πολιτισμική αλλαγή. Στο δεύτερο ανοιγόμαστε, συγκρίνουμε τον εαυτό μας και προσπαθούμε να καταλάβουμε, το μυαλό μας διευρύνεται και πηγαίνει παραπέρα.

Το πρώτο σύμπαν είναι πολύ εύκολο και ενέχει ελάχιστους κινδύνους να κάνουμε λάθος. Στο δεύτερο δεν υπάρχουν βεβαιότητες, αντιμετωπίζουμε το άγνωστο, συχνά πέφτουμε και περιστοιχιζόμαστε από πολλές αμφιβολίες, δημοφιλή αστεία, αν όχι χειρότερα. Αλλά αξίζει πραγματικά.