Σφίγγοντας το χέρι του διαβόλου

Η παράσταση «Προσωπική συμφωνία» παίζεται στο «από Μηχανής» Θέατρο εδώ και αρκετό καιρό. Κεντρικό πρόσωπο του έργου, ο Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ, διευθυντής ορχήστρας της Φιλαρμονικής του Βερολίνου για πολλά χρόνια, μεταξύ των οποίων και κατά τη διάρκεια του Ναζισμού. Το έργο αναπαριστά με αρκετή ακρίβεια και συνέπεια τα καταγεγραμμένα γεγονότα σχετικά με τη θητεία του μαέστρου μέσα στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής.

Ο εν λόγω μουσικός κατηγορήθηκε ότι βοήθησε το Ναζιστικό κόμμα και ότι ίσως είχε προσχωρήσει σε αυτό. Τα στοιχεία πολλών και επιτακτικών ελέγχων από τις αμερικανικές δυνάμεις κατοχής σε καμία περίπτωση δεν κατέδειξαν την παραμικρή υποψία σχετικά. Αντίθετα, ανέκυψαν στοιχεία για πλήθος περιπτώσεων που ο Φουρτβέγκλερ βοήθησε και φυγάδευσε Εβραίους κυρίως μουσικούς και συγγενείς τους να γλιτώσουν τις διώξεις. Αυτό δραματοποιείται επιτυχημένα στην Α΄ Πράξη και ο χαρακτήρας του μαέστρου φαντάζει συμπαθής και άδικα κατηγορούμενος.  

Στο β’ μέρος του θεατρικού έργου ωστόσο, ένας έντονος έως γκροτέσκος χαρακτήρας, ο επαρχιώτης Αμερικανός ανακριτής, ο οποίος έως τότε φαινόταν άδικος και ενδεχομένως και εμπαθής απέναντι στον διάσημο αρχιμουσικό, γυρίζει την πλάστιγγα στα μάτια του θεατή. Μέσα από τον άξεστο έως και χυδαίο λόγο του αναδίδεται μια άλλη όψη του νομίσματος: Ναι, βοήθησε ο Μαέστρος κρυφά, ναι, δεν έδειξε ουδεμία “δουλικότητα”. Πολύ περισσότερο καμία δήλωση δεν εκστόμισε ευνοϊκή για το καθεστώς και όλα τα μεγαλοστελέχη που φλέρταραν με την εύνοια του, Γκαίμπελς, Γκαίριγκ ακόμα και τον ίδιο τον Χίτλερ. Δέχτηκε όμως και υπηρέτησε, έστω και παθητικά, την πολιτική βούληση των Ναζί να τον χρησιμοποιήσουν, ή πιο σωστά να τον διατηρήσουν, σαν σύμβολο του Γερμανικού εθνικισμού στην ναζιστική του έκφανση. Αφέθηκε να γίνει πανίσχυρο εργαλείο στα χέρια τους. 

Τι σημαίνει, αν έστω και αιφνιδιασμένος, σφίγγεις δημόσια το χέρι του Χίτλερ; Δεν επιβεβαιώνεις σημειολογικά ότι η αναγνωρισμένη και προϋφιστάμενη πνευματική ελίτ αναγνωρίζει το Ναζιστικό κόμμα; Επίσης, πώς νιώθεις όταν ωφελείσαι από όλα τα προνόμια, υλικά και κυρίως ηθικά και πνευματικά, από μία θέση την οποία δεν ζήτησες αλλά ούτε και αρνήθηκες; Όταν ζεις σε μια χλιδή και σ’ ένα ζενίθ κοινωνικής αναγνώρισης; Και πόσο μάλλον όταν οι παροχές αυτές προέρχονται από το χέρι του Διαβόλου; Ενώ κάποιοι άλλοι την ίδια στιγμή περνούν τις τελευταίες μέρες τους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης…

Ας έρθουμε στα δικά μας. Δέχομαι παθητικά να με αναδείξει μια καταστροφική για το πολιτικό γίγνεσθαι δύναμη, έστω και δικαίως, βάσει των προσόντων μου, γιατί την εξυπηρετεί αυτό; Ή παραιτούμαι χρησιμοποιώντας την επώδυνη έως επικίνδυνη αυτή πράξη, σαν εργαλείο αντίστασης; Ναι, το δεύτερο σίγουρα φαντάζει ηρωικότερο και πιο ουσιαστικό. 

Στην παραπάνω επιχειρηματολογία ο μαέστρος αντέταξε το εξής: Αν έφευγε όπως οι άλλοι συνάδελφοι, Βάλτερ, Κλέμπερερ οι οποίοι λόγω Εβραϊκής καταγωγής δεν είχαν άλλη επιλογή, πόσοι επιπλέον δύσμοιροι Εβραίοι, αριστεροί και λοιποί διωκόμενοι από το Γ’ Ράιχ θα μαρτυρούσαν; Με έναν άλλο αρχιμουσικό πιθανότατα πολύ φιλικότερο προς το καθεστώς, αν όχι ζηλωτή του Ναζισμού; Όλοι όσοι αυτοεξορίστηκαν ή παθητικά αφανίστηκαν, εκτός από σημειολογικό πλήγμα και ιδεαλιστική ενδυνάμωση της αντίστασης, τι προσέφεραν στα θύματα του Ναζισμού σε πρακτικό επίπεδο; 

Ας έρθουμε στα δικά μας … Ποιος ο δρόμος για τον κοινωνικό λειτουργό (άρα και τον πολιτικό…) που ανακαλύπτει ότι ο χώρος στον οποίον ανήκε έχει πλέον μεταμορφωθεί και απεμπολήσει την πλειονότητα των αρχικών του κατευθύνσεων, αυτών για τις οποίες πάλευε κάποτε; Η παραίτηση, η αξιοπρεπής και επικοινωνιακής σημασίας αποχώρηση ή η παραμονή στη θέση του προσπαθώντας να διορθώσει όσα περισσότερα κακώς κείμενα; Χρυσός κανόνας ή σημείο ισορροπίας δεν υπάρχει. Πολύ λίγοι τότε, ίσως ούτε καν ο ίδιος, καταλαβαίνει αν πρέπει να πει το μεγάλο ΝΑΙ ή το μεγάλο ΟΧΙ… 

*μέλος των Οικολόγων Πράσινων