Οδηγός της μεταναστευτικής πολιτικής στην Ε.Ε. ο φόβος

Ενισχυμένη για ακόμη μια φορά βγαίνει η Ευρωπαϊκή Συνοροφυλακή (Frontex) από την ευρωπαϊκή νομοθετική διαδικασία, η οποία ολοκληρώθηκε ουσιαστικά με την ψήφο της Ευρωβουλής στα μέσα Απριλίου. Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εγκρίθηκε μέσα σε έξι μόνο μήνες, χρόνο-ρεκόρ για τα δεδομένα της Ε.Ε., και πρόκειται να τεθεί σε ισχύ το καλοκαίρι.

Οι επιταχυνόμενες διαδικασίες κρίθηκαν απαραίτητες προκειμένου να εκμεταλλευτεί ο Ευρωπαίος νομοθέτης τους ισχύοντες πολιτικούς συσχετισμούς στο Ευρωκοινοβούλιο πριν από τις ευρωεκλογές στα τέλη Μαΐου.

Με τον νέο Κανονισμό η Frontex αποκτά μεγαλύτερη αυτονομία απέναντι στα κράτη-μέλη και οι δυνάμεις της ενισχύονται σημαντικά, ενώ ο προϋπολογισμός της μετριέται πλέον σε δισεκατομμύρια.

Οι σημαντικότερες αλλαγές αφορούν την ανεξαρτησία του οργανισμού επί της διοίκησης των δυνάμεων που αναπτύσσονται στα ευρωπαϊκά σύνορα, τις απελάσεις και τη συνεργασία με τρίτες χώρες (μη κράτη-μέλη).

Συγκεκριμένα, προκειμένου να μην εξαρτάται πλέον από τη συμβολή σε προσωπικό των κρατών-μελών, η Frontex αποκτά για πρώτη φορά το δικό της επιχειρησιακό σκέλος, ένα μόνιμο σώμα 10.000 συνοροφυλάκων, οι οποίοι/ες θα βρίσκονται υπό την αποκλειστική της δικαιοδοσία. Το προσωπικό που θα συμμετέχει στις επιχειρήσεις, οι οποίες παραμένουν κοινές με τα κράτη-μέλη, αποκτά εκτελεστικές εξουσίες ανάλογες με αυτές των κρατών-μελών που συμπεριλαμβάνουν την άρνηση ή εξουσιοδότηση εισόδου στη χώρα, τη σφράγιση ταξιδιωτικών εγγράφων και ελέγχους ταυτότητας.

Ακόμη ένα βήμα προς την αυτονομία της Ευρωπαϊκής Συνοροφυλακής αποτελεί η διευρυμένη δυνατότητα απόκτησης του δικού της εξοπλισμού. Κατά δήλωση του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ: «Χρειαζόμαστε περισσότερα αεροπλάνα, περισσότερα σκάφη, περισσότερα οχήματα».

Ο προϋπολογισμός 2021-2027 για το εξοπλιστικό πρόγραμμα ξεπερνά τα 2 δισεκατομμύρια, ενώ για την ίδια περίοδο ο γενικός προϋπολογισμός για τη Frontex φτάνει τα 13 δισ. ευρώ.

Ενώ ώς το 2016 κύρια δραστηριότητα της Frontex αποτελούσαν οι επιχειρήσεις φύλαξης των συνόρων, ο οργανισμός αναπτύσσει πλέον ραγδαία τις δραστηριότητές του στο πεδίο των απελάσεων. Οι απελάσεις αναδεικνύονται σε βασική προτεραιότητα της Ε.Ε. και η Frontex αποκτά εξελιγμένες αρμοδιότητες στην οργάνωση, τον συντονισμό και τη χρηματοδότηση απελάσεων και εθελούσιων επιστροφών.

Οι αρμοδιότητες αυτές περιλαμβάνουν την ταυτοποίηση μεταναστών που παραμένουν παράτυπα στη χώρα και φτάνουν ώς την προετοιμασία της απόφασης διοικητικής απέλασης. Η τελική απόφαση αυτή καθεαυτή παραμένει στη δικαιοδοσία του κράτους-μέλους.

Ωστόσο, ο ρόλος που προβλέπεται για τη Frontex προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία ως προς την πιθανή δυσανάλογη επιρροή της επί της απόφασης των εθνικών αρχών.

Αντίστοιχες καταγγελίες έχουν γίνει, άλλωστε, επανειλημμένως από ΜΚΟ σχετικά με την επιβολή του Ευρωπαϊκού Γραφείου Ασύλου (EASO) πάνω στην ελληνική Υπηρεσία Ασύλου στο πλαίσιο της εφαρμογής της Συμφωνίας Ε.Ε.-Τουρκίας. Αθέμιτη επιρροή καθ’ υπέρβαση καθηκόντων έχει σημειωθεί και από τη Frontex κατά τη διάρκεια της πρώτης επιχείρησης στον Εβρο το 2010.

Συνεργασίες στρατηγικής σημασίας με τρίτες χώρες

Ανέκαθεν ο οργανισμός θεωρούσε στρατηγικής σημασίας την ανάπτυξη σχέσεων με τρίτες χώρες, ιδιαίτερα χώρες προέλευσης και διέλευσης μεταναστών προς την Ε.Ε., όπως η Τουρκία και η Λιβύη, με σκοπό την εξυπηρέτηση των προστατευτικών τάσεων της Ε.Ε. απέναντι στη μετανάστευση.

Από το 2016 η Frontex έχει τη δυνατότητα να επιχειρεί σε χώρες εκτός Ευρώπης αποκόπτοντας τη μετάβαση από τις χώρες αυτές. Πλέον η δυνατότητα αυτή διευρύνεται πέραν των γειτονικών στην Ε.Ε. χωρών και η Frontex δύναται να επιχειρεί σε οποιαδήποτε χώρα κατόπιν ειδικής συμφωνίας με τις τοπικές αρχές.

Πέραν των κοινών επιχειρήσεων φύλαξης των συνόρων, η συνεργασία της Frontex με τρίτες χώρες διευρύνεται επίσης στον χώρο της συλλογής, ανάλυσης και ανταλλαγής πληροφοριών, δραστηριότητες που βρίσκονται στο επίκεντρο της δράσης της.

Στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας, η Frontex θα μπορεί να μοιράζεται με τρίτες χώρες προσωπικά δεδομένα και βιογραφικές πληροφορίες, καθώς και πληροφορίες που αποκτήθηκαν στο πλαίσιο της προσωπικής συνέντευξης ασύλου. Κάτι τέτοιο δύναται να αποβεί καταστροφικό για την ασφάλεια των ατόμων που επιζητούν προστασία και να υπονομεύσει ουσιαστικά την αρχή της εμπιστοσύνης στην οποία στηρίζεται η συνέντευξη ασύλου.

Οι εξελίξεις αυτές αντικατοπτρίζουν τις προτεραιότητες της Ε.Ε. απέναντι στη μετανάστευση. Σήμερα η Ε.Ε. βρίσκεται σε θέση να έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στη διακυβέρνηση της μετανάστευσης σε διεθνές επίπεδο. Ατυχώς όμως η στροφή της πολιτικής σε όλο και περισσότερες χώρες της Ε.Ε. προς τον φόβο, τον ρατσισμό και τη μισαλλοδοξία έχει εισχωρήσει στην ευρωπαϊκή ατζέντα και το κλείσιμο των συνόρων έχει γίνει συνώνυμο της μεταναστευτικής πολιτικής.

Με πάνω από 250 επιχειρήσεις στα εξωτερικά σύνορα από τη σύστασή της το 2005 και τις απελάσεις να συνιστούν την ταχύτερα αναπτυσσόμενη δραστηριότητά της, η Frontex αποτελεί πλέον την προμετωπίδα της αντιμεταναστευτικής πολιτικής ασφάλειας της Ε.Ε.

Η Ευρώπη έχει επιλέξει να βλέπει τη μετανάστευση ως απειλή, εστιάζοντας τις προσπάθειές της στην ασφάλεια των συνόρων και βασιζόμενη όλο και περισσότερο στη δράση της Frontex. Με τις δυνάμεις και τις αρμόδιότητές της να αυξάνονται συνεχώς, κάθε περίπου δύο χρόνια, η Frontex αποκτά μεγαλύτερη αυτονομία και έρχεται όλο και πιο κοντά στον αρχικό οραματισμό της ως ενός Ευρωπαϊκού Σώματος Αστυνομίας Συνόρων.

Το εύρος των αρμοδιοτήτων της Frontex που ξεπερνά πλέον τα όρια της Ε.Ε., σε τομείς ιδιαίτερα ευαίσθητους για τα δικαιώματα προσφύγων και μεταναστών, γεννά εύλογους προβληματισμούς και καθιστά το ζήτημα της ευθύνης της Frontex για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων πιο επείγον από ποτέ.

*Η Μαριάννα Γκλιάτη είναι διδακτορική ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο του Λάιντεν και διδάσκει Ευρωπαϊκό Δίκαιο Ασύλου στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου