Οι οφειλές της κινεζικής στην ελληνική γλώσσα

Οι λέξεις έχουν την ιστορία τους που, ενίοτε, είναι εντελώς απρόβλεπτη. Ξεπερνούν τα σύνορα και ταξιδεύουν, ακολουθώντας συχνά διαδρομές παράξενες. Φθάνουν σε τόπους μακρινούς και ριζώνουν στις νέες πατρίδες, καθώς ενσωματώνονται στην καινούργια γλώσσα. Και αν αυτό δεν εντυπωσιάζει για τις ελληνικές λέξεις που υπάρχουν στις δυτικές γλώσσες, είναι σίγουρα εντυπωσιακό όταν πρόκειται για την κινεζική γλώσσα. Μια γλώσσα ξεχωριστή, που αναπτύχθηκε σε ένα διαφορετικό πολιτισμικό πλαίσιο, ακολουθώντας τη δική της πορεία.

Οι πρώτες ελληνικές λέξεις έφθασαν στην Κίνα μέσα από τον δρόμο του μεταξιού με τη συμβολή ενός Κινέζου αξιωματούχου, του Τζαγκ Τσιέν. Ηταν επικεφαλής της πρώτης διπλωματικής αποστολής που η Κίνα έστειλε στη Δύση (139-115 π.Χ.) και γι’ αυτό θεωρείται ότι αυτός άνοιξε «επισήμως», από κινεζικής πλευράς, τον δρόμο του μεταξιού. Οταν επέστρεψε, έφερε τις πρώτες πληροφορίες για τους λαούς που ζούσαν στις «Δυτικές Επαρχίες», όπως οι Κινέζοι αποκαλούσαν τις περιοχές πέρα από τα δυτικά σύνορα της χώρας τους.

Ανάμεσα σε αυτές ήταν και η Βακτριανή (βόρειο Αφγανιστάν), όπου, μολονότι το Ελληνικό Βασίλειο των Επιγόνων του Μ. Αλεξάνδρου είχε καταρρεύσει υπό την πίεση των νομαδικών λαών, ήταν ακόμη ζωντανός ο πολιτισμός που είχε αναπτυχθεί εκεί. Ανάμεσα στα πράγματα που του έκαναν εντύπωση ήταν και το κρασί, επειδή η αμπελοκαλλιέργεια ήταν άγνωστη στην Κίνα. Ετσι, η κινεζική λέξη πούταο (σταφύλι) θεωρείται μεταγραφή της ελληνικής λέξης βότρυς.

Οταν, αργότερα, η ελληνοβουδιστική τέχνη της Γκαντάρα ταξίδεψε με τους μοναχούς, εμπόρους και στρατιώτες στη βορειοδυτική Κίνα, ανάμεσα στα άλλα θαυμαστά που συνέβησαν, ο θεός του βόρειου ανέμου Βορέας έγινε Βάρντο και, φθάνοντας στην Ιαπωνία, Φουτσίν, που σημαίνει θεός του ανέμου.

Ενας μεγάλος αριθμός ελληνικών λέξεων ενσωματώθηκε, όμως, στα κινέζικα στις αρχές του 20ού αιώνα, μέσω της ιαπωνικής. Ηταν η εποχή που οι πρώτοι Κινέζοι φοιτητές σε γιαπωνέζικα πανεπιστήμια ανακάλυψαν τον δυτικό πολιτισμό, και μαζί την Ελλάδα. Ηταν γι’ αυτούς ένας κόσμος καινούργιος και γεμάτος προκλήσεις.

Ετσι, αποτελούν ελληνικά γλωσσικά δάνεια οι λέξεις πολιτική, δημοκρατία, φιλοσοφία, ιδέα, θεωρία, πράξις, ανάλυση, ύλη, ουσία, φαινόμενο. Για παράδειγμα, ο όρος zhexue, που χρησιμοποιείται για να αποδώσει στα κινέζικα τη λέξη φιλοσοφία, είναι δάνειο από τα γιαπωνέζικα (tetsugaku). Αποτελείται από τις λέξεις tetsu (σοφία) και gaku (γνώση), και δημιουργήθηκε μετά το ιαπωνικό άνοιγμα στη Δύση την περίοδο Μεϊτζί (1868), από το Νίσι Αμάνε, έναν από τους κυριότερους εισηγητές της δυτικής φιλοσοφίας στην Ιαπωνία.

Ο όρος φιλοσοφία, όπως και οι υπόλοιποι εκφράζουν έννοιες ξένες προς τη σινική παράδοση, γι’ αυτό και δεν υπήρχαν στην κινεζική γλώσσα. Η αναφορά στις διάφορες σχολές σκέψης που αναπτύχθηκαν στην Κίνα γινόταν με τον όρο jia (σπίτι, σχολή σκέψης)· φερ’ ειπείν, rujia είναι η σχολή των λογίων, όπως ονομάζεται στα κινέζικα ο κομφουκιανισμός. Στις σχολές αυτές αναπτύχθηκε ένα είδος ηθικής και πρακτικής φιλοσοφίας, όχι η επιστημολογία και οντολογία γιατί στα αρχαία κινέζικα δεν υπήρχε το συνδετικό ρήμα είμαι και, συνεπώς, ούτε το ον, η αλήθεια, το κατηγορούμενο. Ετσι, όλα ετίθεντο σε όρους γίγνεσθαι (γιν και γιανγκ).

Είναι ενδιαφέρουσα μια έρευνα που έκανε πριν από χρόνια ο καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Πεκίνου, Τζιν Σιπίγκ, με αντικείμενο μια ομιλία του τότε Κινέζου προέδρου Ζιαγκ Ζεμίν. Παρατηρώντας τις λέξεις που χρησιμοποίησε στην ομιλία του ο Κινέζος ηγέτης, διαπίστωσε ότι σχεδόν το 1/4 ήταν ξένα δάνεια. Από αυτά, τα περισσότερα προέρχονταν από τα ελληνικά, ιδιαίτερα όσα εξέφραζαν θεωρητικές έννοιες. Επισήμανε, επίσης, τη συχνότητα με την οποία τα γλωσσικά δάνεια επαναλήφθηκαν κατά τη διάρκεια της ομιλίας (π.χ. 43 φορές η λέξη δημοκρατία, 42 φορές η λέξη θεωρία, 31 φορές η λέξη πολιτική) και, προς αποφυγή αμφιβολιών για την προέλευσή τους, παρέθεσε τη σελίδα στην οποία βρίσκονται στο Κινεζικό Λεξικό Δάνειων και Υβριδικών Λέξεων.

Η παρουσία αυτών των λέξεων επηρέασε, τουλάχιστον τυπικά, τον κινεζικό τρόπο έκφρασης και σκέψης. Οπως παρατηρεί ο καθηγητής Τζιν, σήμερα χρησιμοποιείται η ελληνική λογική σκέψη για την ερμηνεία των ιστορικών και πολιτικών φαινομένων και όχι, σύμφωνα με την κινεζική παράδοση, η θέληση ή η εντολή του Ουρανού. Φυσικά, η σημασία των εισαγόμενων λέξεων και εννοιών ενίοτε μεταβάλλεται (π.χ. δημοκρατία), προσαρμοζόμενη στα σινικά πλαίσια.

Η έλξη που άσκησε η ελληνική σκέψη από το 1920 και μετά ήταν τόση, ώστε οι μορφωμένοι Κινέζοι να χρησιμοποιούν συχνά ελληνικές λέξεις ή να παραθέτουν τα λόγια κάποιου γνωστού Ελληνα από την αρχαιότητα. Ετσι, κατά τη διάρκεια του αντι-ιαπωνικού πολέμου, ο Μάο επέκρινε αυτή τη συνήθεια των μελών του Κομμουνιστικού Κόμματος λέγοντας: «Οτιδήποτε πει κάποιος, αναφέρει την Ελλάδα και ξεχνάει ότι ζει στην Κίνα»!

*αναπληρώτρια καθηγήτρια Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Πεκίνου