Τα έργα που παρουσιάστηκαν στην έκθεση «Βάλ’ τους Χ – Ο Μαύρος Χάρτης της Αθήνας» ήταν όλα συγκλονιστικά. Κι αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με το, έτσι κι αλλιώς, σκληρό θέμα τους –τα αποτρόπαια περιστατικά ρατσιστικής και φασιστικής βίας στην ευρύτερη περιοχή της Αθήνας– αλλά με τους τρόπους που επινόησαν οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες για να εικονοποιήσουν το έγκλημα.

Είναι τόσο βαθύς ο εθισμός μας στις σκηνές βίας που η απλή αναπαράσταση ενός εγκλήματος δεν σοκάρει. Συνήθως, δεν προκαλεί καν ενδιαφέρον. Δεν λέω πως δεν υπάρχουν εξαιρέσεις ή δεν πρέπει να αποκαλύπτεται η ωμότητα και η φρίκη στην ολότητα της αποκρουστικής μορφής τους. Λέω ότι για να προκληθούν πια τα αντανακλαστικά του κοινού και να υπάρξει η ανταπόκρισή του, υπάρχουν κι άλλοι τρόποι εκτός από τον ρεαλισμό.

Ενας από αυτούς, στο ένα άκρο της κλίμακας είναι η εξώθηση στα όρια του ρεαλισμού που οδηγείται σε οιονεί ντοκιμαντέρ, όπως στο εντέχνως και συνειδητά αποστασιοποιημένο «Elephant» του Γκας Βαν Σαντ. Ντοκιμαντέρ που, επίσης συνειδητά, αυτοϋπονομεύεται ως τέτοιο χρησιμοποιώντας τη «Σονάτα υπό το Σεληνόφως» ως μουσική υπόκρουση κατά τη διάρκεια ενός μακελειού σε σχολείο των ΗΠΑ με δράστη έναν κατά τα άλλα καθωσπρέπει μαθητή.

Στο άλλο άκρο της κλίμακας βρίσκονται αριστουργηματικές αφαιρετικές εικόνες όπως αυτή του Παναγιώτη Πανταζή από την έκθεση «Βάλ’ τους Χ». Σιωπηλή εικόνα, το μόνο που «ακούγεται» όταν τη βλέπεις είναι η ανάσα σου στην προσπάθειά σου να διακρίνεις τη λεπτομέρεια που σχετίζεται με τη ρατσιστική βία.

Οταν την ανακαλύπτεις, η ανάσα γίνεται βαριά. Σχεδόν λαχανιάζεις. Πνίγεσαι. Και σε πλακώνει ο Αγιος Παντελεήμονας στο φόντο, δίπλα στον οποίο τέσσερις μαυροφορεμένοι φασίστες ξυλοκόπησαν και άφησαν αναίσθητο και αιμόφυρτο έναν ανυποψίαστο μετανάστη. Στη σκιά τού –τάχα– συμβόλου της αγάπης, στο όνομα, πιθανώς, του οποίου οι φασίστες δολοφονούν ανθρώπους. Ενα από τα εργαλεία στην κατανόηση της φασιστικής βίας (προσοχή: όχι στη δραματοποιημένη εικονοποίησή της, αυτή είναι αναπόφευκτη και απαραίτητη, δεν χρειάζεται αντίδοτα αλλά ικανούς καλλιτέχνες για να την αποδώσουν) δεν είναι πάντα οι κραυγές, αλλά και οι υπαινικτικές εικόνες που αποκαλύπτουν το φόντο που τη γεννά.