Η οικονομική κρίση, η οποία επισφράγισε το τέλος του νεοελληνικού «μικρομεσαίου θαύματος», έφερε μαζί του πολλά απόνερα. Ισως χαρακτηριστικότερο όλων να είναι το αίσθημα «θυματοποίησης». Ο θρήνος απογοητευμένων μερίδων λαϊκών και μεσοστρωμάτων ως «αθώα θύματα» που τους οδήγησαν στην καταστροφή οι «κουίσλιγκς», οι «προδότες», οι «αποπάνω», οι «ξένοι».
Αυτά αναδείχθηκαν σε ένα κοινωνικό σώμα ιστορικά ευεπίφορο στη συνωμοσιολογία και τον ανορθολογισμό. Πρόσφατη έρευνα του Pew Research Center σε 34 χώρες της Ευρώπης έδειξε ότι στην Ελλάδα ανθεί ο συμπλεγματικός εθνικός ναρκισσισμός (90% των Ελλήνων πιστεύει ότι ο πολιτισμός μας είναι ανώτερος όλων των άλλων), ο εθνοθρησκευτισμός (76% θεωρεί ότι το να είσαι χριστιανός σημαίνει ότι είσαι «αληθινός Ελληνας»), η θρησκοληψία (92% πιστεύει ότι υπάρχει θεός). Η έρευνα σημειώνει ότι οι πεποιθήσεις των Ελλήνων συντονίζονται σχεδόν πλήρως με αυτές που επικρατούν σήμερα στις χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ (εφημερίδες 30-31/10/2018).
Πρόσθετα η επιβολή της μονόδρομης οικονομικής πολιτικής των μνημονίων συμπίεσε εξαιρετικά τα διακυβεύματα Δεξιάς-Αριστεράς και την αντίθεση με πολιτικούς όρους τούς εμείς/αυτοί, η οποία είναι καταστατική της πολιτικής. Αυτό που έμεινε είναι η ηθικιστική πολιτική ρητορική, ο «πουριτανισμός των καλών συναισθημάτων».
Η πολιτική διατυπώνεται με ηθικές κατηγορίες εμείς οι «καλοί» άνθρωποι, εκείνοι οι «κακοί». Ο ΣΥΡΙΖΑ και η κυβέρνησή του ακολουθούν αυτό ακριβώς το μονοπάτι της αυτοεξιδανίκευσης που διατυπώνεται με ρητορική μίσους και σκανδαλολογίας. Καθόλου πρωτότυπο. Εκείνοι που ακόμη αφελώς πιστεύουν ότι υπάρχει μια ριζική διαφορά μεταξύ αστικής πολιτικής και αριστερής πολιτικής ας το ξανασκεφτούν. Ο μαρξισμός μπορεί να εγκαινίασε «μια νέα πρακτική της φιλοσοφίας» (Αλτουσέρ), αλλά ποτέ δεν έχει μεταφραστεί σε μια νέα πρακτική της πολιτικής, ούτε έχει αντικαταστήσει τις παλιές πρακτικές της εξουσίας με άλλες διαφορετικού είδους. Ετσι η μετάβαση από τα οράματα της χιλιοτραγουδισμένης ριζοσπαστικής αριστεράς στη μίζερη διαχείριση της αφροδισιακής εξουσίας αναμενόμενη. Αλλωστε είναι γνωστό ότι «οι εικονοκλάστες καταστρέφουν μόνο εκείνες τις εικόνες που μπορούν να αντικαταστήσουν» (Rezis Debray).
Η στοχοποίηση του Κώστα Σημίτη εξυπηρετεί αυτούς τους στόχους. Υπάρχει όμως και κάτι επιπλέον, εξίσου σημαντικό, το οποίο προσλαμβάνει και στοιχεία αταβιστικού μίσους: η προσπάθεια πλήξης του αποσκοπεί και στη ματαίωση κάθε προσπάθειας της ελληνικής κοινωνίας να ακολουθήσει και να προσαρμοστεί στα πρότυπα της Ευρώπης και του δυτικού προτάγματος.
Μια τέτοια πολιτική απαιτεί ριζοσπαστικές αλλαγές στη δομή της οικονομίας, των θεσμών μας, της λειτουργίας του κράτους. Αυτές όμως θα έθεταν σε κίνδυνο συμφέροντα ισχυρών κοινωνικών ομάδων που βρίσκονται είτε εντός του κράτους, είτε είναι κρατικοδίαιτες, είτε ανήκουν στην παραδοσιακή μικροαστική τάξη.
Τηρούμενων των αναλογιών βλέπουμε να αναπτύσσεται μια αντίθεση παρόμοια με αυτή που αναπτύχθηκε μεταξύ των φιλελεύθερων του Ελευθερίου Βενιζέλου και του βασιλιά Κωνσταντίνου. Ο Βενιζέλος εκπροσώπησε τη δυναμική και εξωστρεφή επιχειρηματική αστική τάξη και εκείνα τα μικροαστικά στρώματα που είχαν τις δυνάμεις να αναδειχθούν στην καπιταλιστική αγορά, ενώ υπό τη σκέπη του Κωνσταντίνου συσπειρώθηκαν μικροαστικά στρώματα πρωτοκαπιταλιστικής καταγωγής, κρατικοδίαιτοι αστοί και γαιοκτήμονες. Το μπλοκ αυτό εκφραζόταν με συνθήματα εσωστρεφούς πατριωτισμού, σοβινισμού, ξενοφοβίας, θρησκοληψίας και αντικαπιταλισμού. Η τότε κομμουνιστική αριστερά είχε συνταχθεί εν πολλοίς με αυτή τη πλευρά. (Γ. Μαυρογορδάτος, «1915 Ο Εθνικός Διχασμός» σελ. 235-266, Πατάκης 2015).
Η διαχείριση αυτών των πολιτικο-ιδεολογικών αντιθέσεων δεν διαφυλάσσεται στο επίπεδο της πολιτικής αντιπαράθεσης, αλλά έχει εκχωρηθεί στους δικαστές και στα δικαστήρια. Ετσι έχει αναπτυχθεί ένας ιδιότυπος δικαστικός ιακωβινισμός, όπου δικαστές δίκην μικρών Ροβεσπιέρων ανακατεύουν πολιτικές αποφάσεις με ενοχές, αθώους και ενόχους, αποδείξεις ενοχής με σπερμολογία δημιουργώντας μια αντιπολιτική ατμόσφαιρα γενικευμένης διαφθοράς. Η αυτοαπαλλοτρίωση της πολιτικής στον βωμό του ξεκαθαρίσματος λογαριασμών. Το ανώτατο στάδιο της πολιτικής χρεοκοπίας.
Την ίδια στιγμή από πλευράς της ηγεσίας του ΣΥΡΙΖΑ κατά καιρούς γίνονται προτάσεις συνεργασίας στο ΚΙΝ.ΑΛΛ. για την ενότητα της Κεντροαριστεράς. Για κάθε πρόταση συνεργασίας ή συλλογικό εγχείρημα απαιτείται εμπιστοσύνη. Από τα παιχνίδια που παίζουν τα παιδιά μέχρι πιο σύνθετες συμβιώσεις είναι αδύνατον να ευοδωθούν, αν δεν αρθεί η καχυποψία μεταξύ των εν δυνάμει εταίρων. Ακόμη περισσότερο: η εμπιστοσύνη δεν θεσμοθετείται. Οικοδομείται καθημερινά στην πράξη. Η συμπεριφορά του ΣΥΡΙΖΑ απέναντι στο ΚΙΝ.ΑΛΛ., και ιδιαίτερα στο ΠΑΣΟΚ, δεν εμφορείται από ειλικρίνεια. Είναι συμπεριφορά φτιασιδωμένη με ρητορική «προοδευτισμού», ενώ την ίδια στιγμή λόγω και έργω σκοπεύει στην απαξίωση και συρρίκνωση του.
Οι μεγάλες κοινωνίες δεν οικοδομούνται στη βάση του μίσους και του πολιτικού πρωτογονισμού, οικοδομούνται στη βάση της εμπιστοσύνης, της συνεργασίας και των αμοιβαίων υποχωρήσεων. Μόνο σε αυτή τη βάση η πολιτική ως αντιπαράθεση απόψεων αποκτά νόημα και χρησιμότητα. Είναι αυτό ακριβώς που χρειάζεται σήμερα η Ελλάδα, που βγαίνει καθημαγμένη από τη δεκαετή οικονομική κρίση.
* πολιτικός επιστήμονας
