Η επανάσταση δεν συνίσταται στο να δείχνει στους ανθρώπους πώς να ζήσουν, αλλά στο να τους κάνει να ζουν. «Ça a débuté comme ça». Όπως ξεκίνησε «Το Ταξίδι Στην Ακρη της Νύχτας» του Σελίν, κάπως έτσι ξεκίνησαν και το αντικομφορμιστικό κινηματογραφικό τους ταξίδι ο Νίκολας Ρεγκ και ο Μπερνάρντο Μπερτολούτσι.
Εφυγαν με διαφορά τριών ημερών. Και όπως λέει ο Shakespeare στην «Τρικυμία» (πρ. 3, σκ. 2), «σ’ αυτό το τέλος, όποιος πεθαίνει τα ξοφλάει όλα», χωρίς να αφήνει πίσω του κανένα χρέος. Ο πολιτισμός όντως είναι, όπως υποστηρίζει και ο Φρόιντ, πηγή δυστυχίας.
Και μια κοινωνία που καταπιέζει τη λειτουργία του ενστίκτου και στρεβλώνει τον μηχανισμό, τον ηδονοπαραγωγό μηχανισμό, δεν μπορεί παρά να δημιουργεί δυστυχισμένα άτομα, που συγκεντρώνονται για να συζητήσουν σε ένα λάθος πλαίσιο, με λάθος μέσα. Ο μυστικισμός της ζωής δεν κοινοποιείται. Στοχασμός και τόλμη απαιτούνται.
Οι ήρωές τους δεν ήταν εξαρχής «ώριμοι» αλλά «μαθητευόμενοι», που πριν μπουν για τα καλά στην περιπλάνηση, περνούσαν από ένα στάδιο μύησης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το τέλος τούς έβρισκε πιο πεπειραμένους… Στις καλειδοσκοπικές πορείες τους μετέφεραν λιοντάρια και βουνά, κλαμένη αγάπη, στάχτη της ηδονής, απατηλή ελπίδα, ατέρμονη. Το όνειρο. Αυτήν την πρόγευση θανάτου. Χαραυγές και ηλιοβασιλέματα. Ρεύμα υπόγειο και πάλι όνειρα, όπως κάνει και ο Πρόσπερο στην «Τρικυμία».
Το διαδοχικό του πέρασμα από την εξουσία στη γνώση και την απομόνωση του δίδαξε καλά το μεγαλειώδες που τον ακούμε να λέει στην τέταρτη πράξη, σκηνή 1: «Είμαστε από την ύλη που είναι φτιαγμένα τα όνειρα. Και τη ζωή μας την περιβάλλει ολόγυρα ύπνος». Σαν άλλοι Πρόσπερο ο Ρεγκ κι ο Μπερτολούτσι, είδαν να ξεδιπλώνονται στον νου τους ιμπρεσιονιστικοί πίνακες, όπως εκείνα τα γιαπωνέζικα λουλούδια που ανοίγουν στο νερό. Και το φεγγάρι μπορούσε να ιδωθεί σαν περιπλάνηση αλλά και σαν τραύμα.
Θα τους θυμόμαστε σαν κάποιους που καλλιεργούσαν τον κήπο τους, όπως θα ήθελε ο Βολταίρος. Σαν κάποιους που ένιωσαν ευγνωμοσύνη γιατί στον κόσμο υπάρχει μουσική, σαν δυο πελάτες που σε κάποιο καφενείο έπαιζαν μια ατέλειωτη παρτίδα σκάκι. Σαν δυο άντρες που διάβασαν, σχεδόν μαζί, τις τελευταίες στροφές ενός ποιήματος. Κι έπειτα ο καθένας μπορεί να κάνει το ίδιο, φτάνει να κλείσει τα μάτια. Είναι από την άλλη μεριά της ζωής τώρα.
Μπερνάρντο, όσο πολύ κι αν το αλλάξουν, το Παρίσι ποτέ δεν θα καταλήξει χορταριασμένο ερείπιο. Κι ο Νίκολας βλέπει πια το Whitehall να μαζεύει τη σκόνη των αιώνων.
