Οι αλλαγές στο πολιτικό σύστημα. Τι έγινε – τι γίνεται – τι μένει να γίνει

Το εγχείρημα του εκδημοκρατισμού του πολιτικού συστήματος αποτελεί ίσως κορυφαία πολιτική διακύβευση. Για την Αριστερά πρόκειται για έναν διαρκή «πόλεμο θέσεων» μέσα στο σημερινό καπιταλιστικό κράτος, που έχει οργανικά ενσωματώσει στη λειτουργία του τον νεοφιλελευθερισμό των αγορών και της μη-εγγύησης δημόσιων αγαθών, αλλά και έχει εξορίσει τη λήψη των πολιτικών αποφάσεων από τον χώρο της αντιπροσωπευτικής πολιτικής στον χώρο της οικονομίας και των τραπεζών

Το 2013 μια επιστημονική επιτροπή που είχε συγκροτηθεί με πρωτοβουλία του προέδρου του ΣΥΡΙΖΑ Αλ. Τσίπρα (γνωστή και ως «επιτροπή σοφών») είχε καταλήξει στις βασικές προτάσεις-κατευθύνσεις για βαθιές αλλαγές στο πολιτικό σύστημα.

Οι προτάσεις αυτές βασίζονταν σε τέσσερις αρχές:

• α) την υπεράσπιση και εμβάθυνση της δημοκρατίας ως πλαισίου εγγύησης του δημόσιου συμφέροντος και του δημόσιου χώρου,
• β) τον βαθύ εκδημοκρατισμό της λειτουργίας της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας με εισαγωγή θεσμών και διαδικασιών άμεσης πολιτικής συμμετοχής,
• γ) την επαναφορά της «πολιτικής στο πηδάλιο» των πολιτικών αποφάσεων,
• δ) την αποδυνάμωση της εξάρτησης της πολιτικής εξουσίας από την εξωθεσμική οικονομική εξουσία.

Το εγχείρημα του εκδημοκρατισμού του πολιτικού συστήματος αποτελεί ίσως κορυφαία πολιτική διακύβευση. Για την Αριστερά πρόκειται για έναν διαρκή «πόλεμο θέσεων» μέσα στο σημερινό καπιταλιστικό κράτος, που έχει οργανικά ενσωματώσει στη λειτουργία του τον νεοφιλελευθερισμό των αγορών και της μη-εγγύησης δημόσιων αγαθών, αλλά και έχει εξορίσει τη λήψη των πολιτικών αποφάσεων από τον χώρο της αντιπροσωπευτικής πολιτικής στον χώρο της οικονομίας και των τραπεζών.

Αξίζει σήμερα, εν μέσω της συζήτησης για τη συνταγματική αναθεώρηση, να θυμηθούμε τις προτάσεις του ΣΥΡΙΖΑ του 2013, κυρίως για να δούμε τι έγινε, τι γίνεται και, βεβαίως, τι μένει να γίνει:

• 1. Η εισαγωγή των θεσμών της λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας και δημοψηφισμάτων με πρωτοβουλία των πολιτών. Με την πρόταση για τη συνταγματική αναθεώρηση δίνεται η δυνατότητα να προκηρύσσεται δημοψήφισμα ύστερα από λαϊκή πρωτοβουλία, καθώς και δικαίωμα υποβολής πρότασης νόμου. Η λαϊκή πρωτοβουλία εισάγεται, επίσης, και στην αυτοδιοίκηση, είτε με τη δυνατότητα διενέργειας τοπικών δημοψηφισμάτων είτε με τη συγκρότηση τοπικών λαϊκών συνελεύσεων.
• 2. Η αποφασιστική πολιτική ενδυνάμωση του Κοινοβουλίου. Εχει ψηφιστεί η απλή αναλογική, η σοβαρότερη επίδραση της οποίας είναι ότι μεταφέρει την πολιτική διεργασία για τον σχηματισμό κυβερνήσεων στον «χώρο της αντιπροσώπευσης». Στην πρόταση για την αναθεώρηση εισάγεται επιπλέον η διαδικασία της εποικοδομητικής ψήφου δυσπιστίας από τη Βουλή, απαιτείται ο πρωθυπουργός να έχει τη βουλευτική ιδιότητα και αποδίδεται στη Βουλή αυξημένος «χώρος» κατά την εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας. Με άλλα λόγια, μεταφέρεται στο πεδίο της αντιπροσώπευσης η αποκλειστική σχεδόν αρμοδιότητα παραγωγής πολιτικής.

  Η ενίσχυση της αντιπροσώπευσης προκύπτει επίσης με την εισαγωγή της απλής αναλογικής σε όλες τις κατηγορίες εκλογικών αναμετρήσεων (Βουλή, Ευρωβουλή, Αυτοδιοίκηση) και με τη συνταγματική πρόβλεψη ότι ο κοινός νομοθέτης δεν μπορεί να εισάγει δυσαναλογικούς εκλογικούς νόμους («εκλογικό σύστημα θεωρείται αναλογικό εφόσον το τελικό ποσοστό κατανομής των βουλευτικών εδρών δεν αποκλίνει περισσότερο από δέκα τοις εκατό από το αντίστοιχο ποσοστό ψήφων»). Επιπλέον, έχουν ήδη καταργηθεί οι εκλογικές περιφέρειες της Β΄ Αθήνας και του υπολοίπου Αττικής που λόγω του δυσανάλογου χωροταξικού πεδίου τους παρήγαγαν σχέσεις εξάρτησης και διαπλοκής.
• 3. Η διαδικασία «απο-επαγγελματοποίησης» της πολιτικής. Με τη συνταγματική πρόταση προτείνεται ανώτατο όριο συνεχούς βουλευτικής θητείας (3 θητείες), ενώ ήδη με τις αλλαγές του Κανονισμού της Βουλής που έχουν γίνει έχουν μειωθεί αισθητά βουλευτικά προνόμια σε δαπάνες, παροχές και αποζημιώσεις.
• 4. Η περιστολή του ακαταδίωκτου του βουλευτή (βουλευτική ασυλία) και η ρητή σύνδεση της ασυλίας με ό,τι αφορά την άσκηση των καθηκόντων του, καθώς επίσης και η αλλαγή του άρθρου 86 του Συντάγματος περί της Ευθύνης Υπουργών αποτελούν μία από τις σοβαρότερες αλλαγές που προτείνονται.
• 5. Η Εγγύηση των δημόσιων αγαθών και υπηρεσιών. Στην πρόταση για το Σύνταγμα προβλέπεται η εγγύηση από το κράτος «μέσω καθολικών κοινωνικών υπηρεσιών και εισοδηματικών ενισχύσεων» του επιπέδου διαβίωσης των πολιτών. Η διατύπωση θίγει τον σκληρό πυρήνα του νεοφιλελευθερισμού και του «εκσυγχρονισμού», στη λογική των οποίων δεν υπάρχει «καθολικότητα» του κοινωνικού κράτους, αλλά μόνο σημειακές (και υπό προϋποθέσεις) επεμβάσεις. Στην πρότασή μας, επίσης, το κράτος δεν «μεριμνά για την υγεία των πολιτών», όπως αναφέρει το σημερινό Σύνταγμα, αλλά «εγγυάται το δικαίωμα στην Υγεία και την καθολική πρόσβαση στο ΕΣΥ». Το νερό και η ηλεκτρική ενέργεια, καθώς και τα δίκτυα διανομής τους, υπόκεινται σε καθεστώς δημόσιου ελέγχου, οριζόμενα ως «δημόσια αγαθά». Και μην ξεχνάμε, η μη-αναθεώρηση του άρθρου 16 έχει συνοδευτεί από νόμους ενίσχυσης των Πανεπιστημίων και της έρευνας, έχοντας βάλει φραγμούς στις πολιτικές «ενδογενούς ιδιωτικοποίησης» που είχαν αρχίσει να εξελίσσονται καταλυτικά στον χώρο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.
• 6. Στον χώρο της δημόσιας διοίκησης οι πολιτικές που εισήχθησαν από το 2015 έχουν δημιουργήσει θεσμούς διαφάνειας, κοινωνικού ελέγχου, αξιολόγησης και λογοδοσίας. Εχουν καθιερωθεί θεσμοί λειτουργικής αυτοδιεύθυνσης, υπάρχει για πρώτη φορά διαδικασία επιλογής στελεχών με αντικειμενικούς όρους αξιοκρατίας, υπάρχουν νέα οργανογράμματα, υπάρχει πολιτική για τα ανοιχτά δεδομένα και την ηλεκτρονική διακυβέρνηση, υπάρχουν αλλαγές στις εργασιακές σχέσεις με την «αποπομπή» των εργολαβικών εταιρειών. Υπάρχει και κάτι πολύ σημαντικό και με έμπρακτα αποτελέσματα, η πλήρης αποδυνάμωση συστημάτων «πολιτικο-συνδικαλιστικής» διαφθοράς μέσα στη διοίκηση που αποτελούσαν «καθεστώς».
• 7. Τελευταίο, αλλά εξίσου καθοριστικό για τη σύγχρονη πραγματικότητα, η αδειοδότηση των εθνικών τηλεοπτικών δικτύων από μηδενική βάση.

  Βεβαίως, η μάχη για ένα «δημοκρατικό πολιτικό σύστημα» είναι συνεχής. Υπάρχουν πολιτικές που μένουν ανολοκλήρωτες. Αναφέρομαι ενδεικτικά σε προτάσεις που αφορούν την υπό προϋποθέσεις δυνατότητα ανακλητότητας βουλευτών ή αιρετών, στην αυτόματη υποχρέωση της διοίκησης να εξασφαλίζει ελεύθερη πρόσβαση σε όλες τις δημόσιες πληροφορίες και περιεχόμενα, στη νομοθεσία περί κρατικής χρηματοδότησης των κομμάτων, στη χωρική επαναχάραξη των δήμων ώστε να παραχθούν ενότητες υψηλότερης εσωτερικής συνοχής, σε ένα σύγχρονο τοπίο για τα επικοινωνιακά δικαιώματα και το σύνολο των Μέσων Επικοινωνίας. Η μάχη για τον εκδημοκρατισμό συνεχίζεται. Το μέλλον, άλλωστε, διαρκεί πολύ.

*Yπουργός Επικρατείας, επ. καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης