Το παράδειγμα του σαλιγκαριού

Οι κεραίες του σαλιγκαριού θεωρούνται έμβλημα της ευφυΐας του. Ο Μεφιστοφελής στον Φάουστ λέει ότι το σαλιγκάρι έχει «απτική όραση». Με τις κεραίες του βλέπει και μυρίζει. Δίκιο είχε τότε ο Γκέτε, που ήταν και μέγας φυσιοδίφης. Γιατί όμως έγιναν αυτές οι κεραίες του ταπεινού σαλιγκαριού σύμβολο εξυπνάδας; Διότι μπροστά στον κίνδυνο η κεραία αποτραβιέται αμέσως μέσα στο σώμα, γίνεται ξανά μέρος του και μόνο διστακτικά τολμά να ξαναβγεί.

Διαβάζω πως το πνεύμα του είναι στην αρχή αφάνταστα τρυφερό. Το αισθητήριο εξαρτάται από τον μυ και οι μύες ατονούν όταν παρεμποδίζονται οι ελεύθερες κινήσεις τους. Οταν είναι δηλαδή συνεχώς σε κίνδυνο. Το όργανο παραλύει από φυσικό τραυματισμό, το πνεύμα πνίγεται στον τρόμο. Το ζώο γίνεται δειλό και ανόητο τελικά. Οι θαυμαστές κεραίες βουλιάζουν μέσα στη βλακεία. Και η βλακεία γίνεται τελικά μια μεγάλη ουλή. Αόρατη και αδιάσπαστη από το υπόλοιπο σώμα.

Κάθε μερική βλακεία ενός ανθρώπου σημαδεύει σαν πληγή το μέρος της εξέλιξής του. Παρεμποδίστηκε η ελεύθερη κίνηση των μυών με τη μάταιη επανάληψη των ανοργάνωτων και αδέξιων προσπαθειών. Οι πρώτες αναπάντητες ερωτήσεις ενός παιδιού είναι πάντοτε σημάδι ενός κρυφού πόνου, ενός πρώτου ερωτήματος στο οποίο δεν βρήκε απάντηση.

Κάπως έτσι, λέει ο Αντόρνο, γεννήθηκε η βλακεία. Αν το παιδί κουραστεί να επαναλαμβάνει μια ερώτηση ή η παρεμπόδιση είναι βάναυση, τότε η προσοχή του μπορεί να στραφεί σε άλλη κατεύθυνση. Τέτοιες ουλές αποτελούν παραμορφώσεις. Μπορούν να φτιάξουν χαρακτήρες σκληρούς, μπορούν να φτιάξουν «βλάκες» με την έννοια της νοσηρής ανεπάρκειας, της κακίας, του φανατισμού. Και όχι μόνο οι «απαγορευμένες ερωτήσεις» αλλά και το απαγορευμένο κλάμα ή το απαγορευμένο παιχνίδι. Κάθε ζωντανό ον σήμερα και πάντοτε απειλείται από ένα ανάθεμα. Οι κεραίες του ατονούν από τα αυταρχικά καθεστώτα, όπου κι αν βρίσκονται. Στο σπίτι, στο σχολείο, στον κοινωνικό περίγυρο. Οι φανατικοί βέβαια δεν θέλουν να φαίνονται βλάκες. Προκειμένου να αποφύγουν να φαίνονται σαν βλάκες, παραμένουν πραγματικά βλάκες.

Θα μου πείτε, καμιά φορά, ο άνθρωπος θέλει να είναι βλάκας, αν αυτό του επιτρέπει να κάνει πράγματα που η εξυπνάδα του το απαγορεύει. Αλλά νομίζω ότι αυτή είναι η υπέρτατη μορφή εξυπνάδας στην κοινωνία που ζούμε. Κρύβουμε τις κεραίες μας καμιά φορά για να επιβιώσουμε αλλά μη νομίζετε, κι αυτό… μια ουλή την αφήνει.