Υπερβαίνοντας τη «μηχανική αισιοδοξία»

Η φετινή «επέτειος» της διάσπασης του ΚΚΕ δίδει τη δυνατότητα αναδρομής σε ό,τι είχε προηγηθεί και ως προς τον τρόπο που αντιμετώπιζε τη «μορφωτική εργασία». Οι πηγές, σε μια τέτοια αναλυτική προσέγγιση, είναι οι δημοσιευμένες αποφάσεις των κομματικών οργάνων, τα δυσεύρετα έντυπα εσωκομματικής χρήσης, οι μεταγενέστερες μαρτυρίες (γραπτές ή και προφορικές) των ηγετικών στελεχών, τα περιοδικά (ιδίως ο «Νέος Κόσμος» που αντικατέστησε την «Κομμουνιστική Επιθεώρηση») και οι εφημερίδες, η πλούσια βιβλιοπαραγωγή του εκδοτικού τμήματος του ΚΚΕ (το οποίο επόπτευε εκ μέρους της Κεντρικής Επιτροπής ο Ρούσος και στη συνέχεια ο Στρίγκος) και προφανώς οι επιστημονικές δημοσιεύσεις, αυτοτελείς ή στον περιοδικό Τύπο, όσων σταδιοδρόμησαν στις χώρες που ανέλαβαν τη φιλοξενία τους.

Με έδρα το Βουκουρέστι και με ικανό προσωπικό, το οποίο διευθύνει ο Β. Γεωργίου, οι «Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις» (ΠΛΕ), εκτός από τις τρέχουσες ανάγκες, δραστηριοποιούνται για να φέρουν σε πέρας την απόφαση της 2ης ολομέλειας (Οκτώβριος 1951) που αφορούσαν τη μετάφραση –για την εμπέδωση ακριβώς της «διδασκαλίας του μαρξισμού-λενινισμού»– του Κεφαλαίου και των Απάντων του Λένιν (ώς το 1958 είχαν αποδοθεί στα ελληνικά τριάντα τόμοι από την τέταρτη ρωσική έκδοση που απέσυρε η νέα σοβιετική ηγεσία) και του Στάλιν (ήδη το 1950 είχαν κυκλοφορήσει τα «Ζητήματα Λενινισμού» με την επιμέλεια του Καραγιώργη).

Οι ΠΛΕ πλαισιώθηκαν από επιτροπές οικονομικών θεμάτων (Πορφυρογένης), ιστορίας (Στρίγκος) και, αργότερα, φιλολογίας (Σπήλιος και Αγγουράκης, με εμψυχώτρια τη Φούλα Χατζιδάκη) και στην εικοσάχρονη δραστηριότητά τους δημοσίευσαν πληθώρα βιβλίων, πρωτότυπων ή μεταφρασμένων, με τεράστια παιδευτική σημασία για τον ελληνισμό του εξωτερικού, ως βασικός δείκτης της «μαρξιστικής-λενινιστικής» σκέψης που γονιμοποιήθηκε ή αναπτύχθηκε στις ιδιάζουσες συνθήκες των χωρών του «υπαρκτού σοσιαλισμού».

Από τη συγκριτική εξέταση αυτών των πηγών αναδεικνύεται ο «σκληρός» πυρήνας του ιδεολογικού λόγου, με τις εκάστοτε επιδερμικές αναπλάσεις του, του ηγετικού μηχανισμού του ΚΚΕ (Ζαχαριάδης, Μπαρτζιώτας, Βλαντάς, Γούσιας, Κολιγιάννης, Ρούσος, Μαυρομάτης, Στρίγκος, Παρτσαλίδης, Βαφειάδης, Ζωγράφος, Δημητρίου, Φλωράκης κ.α.) και διακριβώνεται η ποιότητα των επεξεργασιών όσων ευδοκίμησαν, με τις αυτονόητες διαβαθμίσεις, στο θεσμοποιημένο πεδίο της θεωρητικής σκέψης (Αθανασιάδης, Βακαλιός, Ζορμπαλάς, Κασιούρας, Κουτσούκαλης, Κρητικός, Μότσιος, Παπαδόπουλος, Τσιμπουκίδης, Χαραλαμπίδη κ.α.).

Ετσι θα μπορούσε να ανασυγκροτηθούν οι τρόποι με τους οποίους η εξόριστη πολιτική και πνευματική ηγεσία της κομμουνιστικής Αριστεράς αντιμετώπισε τα συγκεκριμένα ελληνικά και διεθνή προβλήματα της μεταπολεμικής εποχής και κυρίως να ανιχνευτεί η καταγωγή και οι μορφές επιβίωσης της κεντρικής εννοιολογικής της σκευής.

Πέρα από τις απλουστεύσεις μιας μονόδρομης ψηλάφησης αυτής της ιδεολογικής «εγχάραξης» (εφόσον δεν επρόκειτο για μια αυτόματη διεργασία επιβολής θέσεων και υιοθέτησης μεθόδων), είναι αναγκαίο να προσδιοριστούν και να αποτιμηθούν οι επιμέρους αντιστάσεις και διαφοροποιήσεις, τόσο κατά την προσέγγιση των ελληνικών (που ενδιαφέρουν αρχικά) όσο και των διεθνών γεγονότων, καθώς νοηματοδοτούν αυτές τις ιδεολογικές στάσεις.

Ο Μήτσος Αλεξανδρόπουλος (Αμαλιάδα 1924 – Αθήνα 2008), τελειόφοιτος της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, ζει από το 1949 ώς το 1975 στην ΕΣΣΔ και σπουδάζει στο Λογοτεχνικό Ινστιτούτο της Μόσχας. Ως αναγκαία εμβάθυνση και συμπλήρωμα του πολυσχιδούς λογοτεχνικού του έργου (μυθιστορήματα, διηγήματα, βιογραφικές μυθιστορίες, ταξιδιωτικά, μεταφράσεις) μπορούν να εκληφθούν οι στοχαστικές δοκιμές του με θέματα ελληνικά ή ρωσικά.

Οπως σημείωνε ο ίδιος, «ο τόνος που θα υψώσει τη φωνή του ο αληθινός ποιητής είναι σε μια αντιστοιχία με τα γράδα της αληθινής αξίας που κλείνει μέσα του μια ορισμένη κοινωνική εκδήλωση, ένα κίνημα […] η ρωσική λογοτεχνία κι η ρωσική επανάσταση έχουν δώσει μιαν από τις κλασικές περιπτώσεις αυτής της διαλεχτικής αλήθειας» («Αντίσταση – Δημοκρατία», Αθήνα 1975, σ. 166).

Σε κάθε εγχείρημα των Ρώσων συγγραφέων, ήδη από τον 19ο αιώνα, είχε αποτυπωθεί ό,τι «από την ιστορία του λαού τους τόσο έλειψε», δηλαδή το «αίσθημα της προσωπικής ελευθερίας που, χωρίς να φέρνει σ’ έκπτωση τον ανθρωπισμό τους και την αλληλεγγύη τους, έμενε απαιτητικό σαν αυτονόητος όρος ζωής».

Τούτο άλλωστε αποτέλεσε και τον γνώμονα της τοποθέτησης του Αλεξανδρόπουλου «απέναντι στον σοσιαλισμό, απέναντι και σ’ αυτό ακόμα το συγκεκριμένο σύστημα που δεν ήθελα να καταστραφεί, αλλά δεν το ήθελα και να μένει όπως ήταν, έπρεπε το ίδιο να εύρισκε τη δύναμη να ξεπεράσει την “ασχήμια” του» («Δαίμονες και Δαιμονισμένοι», Αθήνα 1992, 6, 7· πρβλ. Αυτά που μένουν, Α’, Αθήνα 1994).

Ως προς τον τίτλο του παρόντος κειμένου, προέρχεται από τη συνεργασία του στην «Επιθεώρηση Τέχνης» (τ. ΚΔ, 1966, σ.σ. 433-439) με τίτλο: «Η Οκτωβριανή Επανάσταση και το σοβιετικό μυθιστόρημα». Με την υπόμνηση: «Η αισιοδοξία της εποχής», από το 1920 έως το 1934, «περασμένη στην τέχνη δεν ήταν δύσκολο να μεταβληθεί σε μηχανική αισιοδοξία», αντλούμενη κυρίως από «συγκρούσεις εξωτερικές».

* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπ. Ιωαννίνων