Πρωτοστατώντας στη «Διάδοσιν των σοσιαλιστικών αρχών»

Πριν από λίγο καιρό, στο Εθνικό Θέατρο, η Πανελλήνια Ομοσπονδία Θεάματος/Ακροάσεως τίμησε τον Λυκούργο Καλλέργη (1914-2011). Ηδη από τον χαιρετισμό του πρωθυπουργού και τις μνείες αρκετών ομιλητών είχε επίσης προβληθεί ο «πρωτοσοσιαλιστής» πατέρας του. Επειδή ήδη από τη δεκαετία του ’80 είχα αξιοποιήσει το αρχείο του και στην επόμενη δεκαετία μίλησα γι’ αυτόν στο «Ιδρυμα Κοινωνικών-Ιστορικών Ερευνών ”Σταύρος Καλλέργης”», αφού ήδη είχε μεσολαβήσει η δημοσίευση των δύο πρώτων τόμων της Σοσιαλιστικής Σκέψης στην Ελλάδα, ας μου επιτραπεί εδώ να συνοψίσω τις σοσιαλιστικές του αντιλήψεις και το κοινωνικό πεδίο αναφοράς τους.

Ο Σταύρος Καλλέργης, φοιτητής του Πολυτεχνείου, είχε γαλουχηθεί στις σοσιαλιστικές ιδέες (αφού πέρασε κι αυτός από τον κύκλο του Χοϊδά) από το περιοδικό «Αρδην». Η παρουσία του Δρακούλη είναι ιδιαίτερα αισθητή κατά την πρώτη περίοδο της εφημερίδας του Καλλέργη «Σοσιαλιστής» (από τον Ιούνιο ώς τον Σεπτέμβριο του 1890, με αρχικό επίσης υπότιτλο: «φύλλον των συμφερόντων του ανθρώπου»), το όργανο του «Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου» που αποσκοπούσε «εις την διάδοσιν των σοσιαλιστικών αρχών εν τη Ανατολή».

Τα τεκμήρια αυτής της παρουσίας συνίστανται στην αναδημοσίευση αποσπασμάτων από την Εξέλιξιν του νεωτεριστικού πνεύματος, στην πληροφόρηση από τον διεθνή σοσιαλιστικό στίβο που παρείχε ως «ανταποκριτής» ο Δρακούλης (άρθρα του θα φιλοξενηθούν ώς το 1893) και ιδίως στην υιοθέτηση του ίδιου τελικού στόχου («βίος ελεύθερος βιοτικών φροντίδων διά πάντας») και των επιμέρους πτυχών του (εξασφάλιση τροφής, ενδυμασίας και κατοικίας, υποχρεωτική εργασία και εκπαίδευση «κατά την κλίσιν εκάστου»), με την ελαφρώς παραλλαγμένη συνόψιση των «θεμελιωδών αρχών» του σοσιαλισμού: «πολιτικώς ελευθερία· οικονομικώς ισότης· θρησκευτικώς ανεξιθρησκεία».

Αξιοσημείωτη βέβαια είναι από τότε η διαφορά στην αντιμετώπιση του «κοινωνικού ζητήματος» (αν δεν επιλυθεί στην Ελλάδα με ειρηνικό τρόπο, θα υπερνικηθεί στο μέλλον με «βίαια» μέσα «χάριν της ευζωίας και της ανέσεως του ανθρώπου εις τον κόσμον») και στην κατανόηση της επείγουσας ανάγκης να δημιουργηθούν σε όλη τη χώρα «τμήματα» ή «κλάδοι» του «Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου» που θα λάβει έτσι τη μορφή οργανωμένου και ισχυρού Σοσιαλιστικού Κόμματος.

Στα δύο αυτά σημεία επικεντρώθηκε το ενδιαφέρον του Καλλέργη κατά τη δεύτερη περίοδο του «Σοσιαλιστή» (η κυκλοφορία του ανά εβδομάδα ανέρχεται σε 4.500 φύλλα) που συνδέεται τόσο με την εδραίωση του «Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου» (συντονίζει τα ομόλογα «τμήματα» που αναπτύσσονται σε αρκετά επαρχιακά κέντρα) όσο και με την πολυδιάσπαση της ηγετικής του ομάδας.

Είχε προηγηθεί μια επαρκής ενημέρωση ως προς τον διεθνή σοσιαλιστικό Τύπο, ημερήσιο και περιοδικό, και τις συναφείς διαιρέσεις σε ρεύματα (και μάλιστα με το πρίσμα ενός αναρχικού δημοσιογράφου που ψέγει την κοινοβουλευτική τακτική των «Μαρξιστών» στο όνομα της επαναστατικής βίας) που του έδωσε την ευχέρεια να αποσαφηνίσει τους τρόπους, με τους οποίους η «σοσιαλιστική πολιτεία» θα πραγματοποιήσει τα ιδεώδη της ισότητας, της αδελφότητας και της ελευθερίας.

Αν ώς την πλήρη επικράτησή τους η Κρήτη θα έπρεπε να αποκτήσει «Δημοκρατικήν Διοίκησιν», δεν αποκλείεται από τώρα ο λεπτομερής σχεδιασμός των όρων εφαρμογής του «σοσιαλιστικού πολιτεύματος» στο γενέθλιο νησί του Καλλέργη που προτιμά τον ειρηνικό δρόμο (αρχίζει από την εξάπλωση των σοσιαλιστικών ιδεών και καταλήγει στην εξασφάλιση της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας), χωρίς να εξοβελίζει εντελώς την περίπτωση της προσφυγής σε «παν μέσον».

Αυτή ακριβώς η σκιαγραφία της τακτικής συνάγεται από τις αναλύσεις, πρωτότυπες ή σε μετάφραση, του «Σοσιαλιστή» που ξεκινούν από τις θέσεις της Διεθνούς (όπως τις εκφράζει ο Bebel ή ο W. Liebknecht) και απολήγουν στον ρωσικό «μηδενισμό». Εμφανίζεται, ειδικότερα, μια ορισμένη μορφή γνωριμίας του «επιστημονικού σοσιαλισμού» και των ιδρυτών του (μεταφράζεται για παράδειγμα το απόσπασμα «Βαρβαρότης και πολιτισμός» από την Καταγωγή της οικογένειας του Engels), μολονότι κι αυτή διαμεσολαβείται από τον P. Argyriadès που με το Question Sociale και τα αυτοτελή του δημοσιεύματα επηρεάζει τη θεωρητική διαμόρφωση του Καλλέργη που με τη σειρά του θα εισηγηθεί την ένταξη του «Συλλόγου» στη «Σοσιαλιστική – Δημοκρατική – Επαναστατική Ενωση» των Παρισίων.

Το πρόγραμμα εξάλλου του «Συλλόγου» (που απέχει «των πολιτικών και θρησκευτικών ζητημάτων» και του οποίου μέλη μπορούν να γίνουν οι ακτήμονες, οι κατώτεροι υπάλληλοι, οι μικροκτηματίες και οι μικρέμποροι) επιμερίζεται σε maximum (στο «τι θα επιδιωχθή διά το μέλλον προς απελευθέρωσιν παντός ανθρώπου από της περί της αύριον μερίμνης» προστίθεται τώρα η «ένωσις και αδελφοποίησης πάντων των εθνών» και η «απόλυτος ελευθερία του λόγου και της συνειδήσεως») και σε minimum που αφορά «τι θα επιζητηθή επί του παρόντος προς βελτίωσιν της καταστάσεως του λαού» (η αργία της Κυριακής, οχτάωρο, συνταξιοδότηση στα πενήντα, κατάργηση της θανατικής ποινής, απαγόρευση των ναρκωτικών κ.λπ.). Τι δεν παραμένει «επίκαιρο»;

* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων