Καμιά σύγκριση δεν είναι αθώα. Και καμιά ηθικολογία επίσης. Ισα ίσα ο τρόπος που οι κοινωνίες θυμούνται και «αξιολογούν» θυμίζει τελικά με κυνικότητα πως αυτό που συνέχει το δίκτυο μικροδυνάμεων που συγκροτούν το παλίμψηστο κάθε μεγάλης εξουσίας, είναι (την ίδια ώρα που ρητορεύουν ως προστάτιδες της κοινωνίας) η εφεύρεση δικαιολογιών κατ’ επίφαση σπουδαίων όχι για το καλό της κοινωνίας, μα για την αυτοδικαίωσή τους. Και πόσο θα βόλευε να μην ήταν παλίμψηστο, να ήταν η εξουσία απόμακρη από τους «καθαρούς» εμάς!
Τελευταίο παράδειγμα η σύγκριση μιας εν ψυχρώ δολοφονίας με έναν τραγικό εποστρακισμό, που διαπέρασε οριζόντια μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα την ελληνική κοινωνία. Τα θύματα και στις δύο περιπτώσεις παιδιά. Το ένα λευκό στο Μενίδι, το άλλο σκούρο στην Αμφισσα. Εννοείται κι οι δύο θύτες ασυγχώρητοι. Κι ο συνειδητός κι ο ασυνείδητος. Αλλά εξίσου ασυγχώρητη (δημιουργώντας δυνητικά θύματα) η χυδαιότητα των διπλών κριτηρίων και της εξομοίωσης υπέρ του «δικού μας».
Μάλιστα το πρώτο τραγικό περιστατικό χρησιμοποιήθηκε ως δικαιολογία για το δεύτερο. «Τον Τσιγγάνο φονιά του Ελληνόπουλου τον βρήκαν πριν χτενίσουν για τον Ελληνα το βουνό;», αναπαράχθηκε μέσα από ποικίλες εκδοχές. «Τελικά η σημασία μιας έννοιας είναι ακριβώς η χρήση της στο πλαίσιο μιας “μορφής ζωής”», έλεγε ο Βίτγκενσταϊν, και κάθε μελέτη για τις αναπαραστάσεις το θυμίζει, αφού αξιολογούμε αλλιώς τη βία όταν ο θύτης (φονιάς, βιαστής, κλέφτης) ανήκει στην ομάδα των ενταγμένων, κατηγορώντας το θύμα, κι αλλιώς όταν ανήκει στους απόκληρους.
Αλλά όσοι χρησιμοποιούν αυτή την επιχειρηματολογία, δεν κατανοούν πως το ίδιο ακριβώς (το προγενέστερο τραύμα, και μάλιστα στην περίπτωσή τους -σύμφωνα με την κοινωνιολογία- το πολιτιστικό, που αλλάζει βαθιά την ταυτότητα μιας ομάδας) θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί (όπως συμβαίνει π.χ. από το λεγόμενο «Ισλαμικό κράτος») για περιστατικά βίας των Τσιγγάνων γενικεύοντας τον παραλογισμό και τη βαρβαρότητα;
Η πορεία τους δεν είναι γεμάτη με εθνοκαθάρσεις, εξευτελισμούς, απαγωγές παιδιών, καταναγκαστική εργασία, αποκλεισμούς από κάθε απόπειρα (ηθελημένης ή αθέλητης) «ενσωμάτωσης» ή τριβής και παιδείας; Τον 16ο και τον 17ο αιώνα, ο διωγμός των Τσιγγάνων είναι καθεστώς σε όλη την Ευρώπη με διάφορες μορφές: εξόντωση με «φωτιά και σίδερο» στη Γαλλία, καταδίκη σε εξορία όλων ανεξαιρέτως από την Ισπανία, κρέμασμα στην Αγγλία και προσπάθειες εξαναγκασμένης αφομοίωσης αλλού. Στη Ρουμανία ήταν για αιώνες σκλάβοι, απελευθερωνόμενοι μόλις το 1856. Βασανιστήρια που έφτασαν στη συμβολική και υλική κορύφωση στη ναζιστική Γερμανία, δολοφονώντας 1 εκατομμύριο ανθρώπους. Και τώρα, «ξεχνώντας», τρέπουμε κοινωνικά δίκτυα και καφενεία σε ιχνηλάτες του επερχόμενου νεοναζισμού…
