Ο Μάης που άλλαξε το σινεμά

Από το 1968…

Το Φεστιβάλ Κανών του 1968 ήταν διαφορετικό – ο κόσμος ήταν διαφορετικός. Πενήντα χρόνια πριν, η κινηματογραφική διοργάνωση που μετρούσε ήδη είκοσι δύο Μαΐους, ξεκινούσε σ’ ένα σύμπαν παράλληλο μ’ όσα συνέβαιναν στην «υπόλοιπη Γαλλία».

Τρία εκατομμύρια εργάτες βρίσκονταν ήδη σε απεργία κι ένας δημοσιογράφος έγραφε στην ανταπόκρισή του, «η Κρουαζέτ ξεκουράζεται στον ήλιο, μακριά από τα οδοφράγματα».

Ολα αυτά έμελλε ν’ αλλάξουν γρήγορα, το Φεστιβάλ Κανών να διακοπεί βίαια, οι 17 από τις 28 ταινίες του Διαγωνιστικού Τμήματος ν’ ακυρώσουν τις προβολές τους και η διοργάνωση ν’ αποκτήσει τον χαρακτήρα της πνευματικής ή/και πολιτικής αβάν-γκαρντ που διατήρησε για δεκαετίες.

Εκείνο το φεστιβάλ ξεκίνησε με την επετειακή προβολή του «Οσα Παίρνει ο Ανεμος»: η μοναδική σταρ που βρισκόταν (και βρίσκεται ακόμη!) εν ζωή, η Ολίβια Ντε Χάβιλαντ, δεν παρευρέθηκε στην πρεμιέρα, επειδή το φεστιβάλ αρνήθηκε να της καλύψει τα έξοδα.

Οικοδέσποινα των τελετών και εγγυήτρια του glam δεν ήταν άλλη από την Γκρέις Κέλι, ήδη πριγκίπισσα του Μονακό και πρόεδρος της κριτικής επιτροπής ο Γάλλος συγγραφέας Αντρέ Σαμσόν.

Ανάμεσα στα μέλη της επιτροπής μετράμε τον Ρομάν Πολάνσκι, που επισκέφθηκε το φεστιβάλ με τη γυναίκα του, Σάρον Τέιτ (ένα χρόνο πριν από την άγρια δολοφονία της από την «οικογένεια» του Τσαρλς Μάνσον), τον Λουί Μαλ, τη Μόνικα Βίτι, τον Τέρενς Γιανγκ.

Ο ίδιος ο Ρομάν Πολάνσκι, σε σχετικό παλιότερο αφιέρωμα του έγκυρου περιοδικού Variety, θυμάται με λεπτομέρειες την ημέρα της 18ης Μαΐου: το τηλέφωνο στο δωμάτιό του, στο ξενοδοχείο Μαρτινέζ, χτύπησε, ήταν ο Φρανσουά Τριφό που τον καλούσε.

Ο Τριφό ήταν ήδη αναγνωρισμένος ως ένας από τους σπουδαιότερους Γάλλους σκηνοθέτες της νεότερης γενιάς, το «Η νύφη φορούσε μαύρα» είχε ήδη βγει στις αίθουσες, αλλά στις Κάνες βρισκόταν επιπλέον ως διαπιστευμένος κριτικός κινηματογράφου.

Το τηλεφώνημα ζητούσε από τον Πολάνσκι να σπεύσει σε μια συνέντευξη Τύπου στην έδρα του φεστιβάλ.

«Οσοι είχαν μαζευτεί, απαιτούσαν να διακοπεί το φεστιβάλ», θυμάται ο Πολάνσκι «κι εγώ το έβρισκα τελείως γελοίο. Δεν έβλεπα τη σύνδεση όσων συνέβαιναν στο Παρίσι, του φοιτητικού κινήματος, με το φεστιβάλ. Κι άλλοι πολλοί συμφωνούσαν μαζί μου, αλλά κάποιοι ήταν αποφασισμένοι να σταματήσουν το φεστιβάλ, σαν τον Λουί Μαλ, τον Τριφό, αλλά ακόμα κι ο Τριφό δεν φώναζε όσο ο Ζαν-Λικ Γκοντάρ, εκείνος ήταν ο βασικός ακτιβιστής».

Οσο ο Γκοντάρ υποστήριζε ότι, σε ένδειξη συμπαράστασης, οι ταινίες του φεστιβάλ έπρεπε να προβληθούν, αλλά χωρίς ν’ απονεμηθούν βραβεία, ο Τριφό ζητούσε την ολοκληρωτική παύση του: «Οτιδήποτε έχει, ακόμα, ίχνος αξιοπρέπειας και σημασίας στη Γαλλία, σταματά. Δεν ξέρω πώς πρέπει να το κάνουμε, αλλά ξέρω ότι απόψε, τουλάχιστον στο ραδιόφωνο μια και δεν κυκλοφορούν εφημερίδες, πρέπει ν’ ανακοινωθεί ότι το Φεστιβάλ Κανών ακυρώνεται», εισηγήθηκε ο Τριφό.

Από τους πρώτους συμμετέχοντες σκηνοθέτες που συντάχθηκαν με τον Τριφό, ήταν ο Ντομινίκ Ντελούς, που διαγωνιζόταν με την ταινία «24 Ωρες στη Ζωή μιας Γυναίκας», τη μία από τις τρεις γαλλικές συμμετοχές της χρονιάς.

«Δεν ανήκα σε καμιά ομάδα», εξήγησε αργότερα ο Ντελούς, «όπως των Cahiers du Cinema, ή τη nouvelle vague κι έτσι πήγα στο φεστιβάλ με μεγάλο καμάρι, παρότι ήξερα ότι πολλοί με αντιμετώπιζαν επιφυλακτικά, ανάμεσά τους κι ο Τριφό που δεν είχε επιλεγεί στο Διαγωνιστικό εκείνη τη χρονιά».

Αλλος ήταν ο Αλέν Ρενέ με το «Je t’ aime… je t’ aime», αλλά και δύο ηχηροί εκπρόσωποι του τσέχικου νέου κύματος, ο Γιαν Νέμεκ κι ο πρόσφατα χαμένος Μίλος Φόρμαν, που επρόκειτο να διαγωνιστεί με το κλασικό, πια, «Φωτιά… πυροσβέστες».

«Ολοι απέσυραν τις ταινίες τους από το φεστιβάλ, οπότε απέσυρα κι εγώ τη δική μου ως ένδειξη αλληλεγγύης», ανέφερε αργότερα ο Φόρμαν. «Ηταν μια αντίδραση με μαρξιστικές βάσεις. Το παράλογο ήταν πως άνθρωποι σαν τον Νέμεκ κι εμένα ελπίζαμε ότι η κόκκινη σημαία θα κατέβαινε στη δική μας χώρα. Η κατάσταση ήταν τελείως παράλογη, αλλά με κάποιον τρόπο αποδεχτήκαμε τις αντιθέσεις».

Ενα-ένα τα μέλη της κριτικής επιτροπής άρχισαν να παραιτούνται, κάποιοι διστακτικά, σαν τον Πολάνσκι που εξήγησε αργότερα, «προερχόμουν από την κομμουνιστική Πολωνία κι ήξερα ότι τέτοιες στιγμές ανάτασης, όπου νιώθεις ότι κάνεις κάτι σπουδαίο, δεν είναι παρά ψευδαισθήσεις».

Το ίδιο απόγευμα, η επίσημη προβολή, στο Διαγωνιστικό, του «Peppermint Frappé» του Κάρλος Σάουρα, διακόπηκε κυριολεκτικά με το ζόρι: μετά από απόφαση της συνέλευσης, ο Γκοντάρ, ο Τριφό, ο Σάουρα και η πρωταγωνίστριά του, Τζέραλντιν Τσάπλιν, κρεμάστηκαν από τις άκρες της κόκκινης κουρτίνας που κάλυπτε την οθόνη και δεν της επέτρεψαν ν’ ανοίξει.

Την επομένη, στις 19 Μαΐου 1968, το Φεστιβάλ Κανών διακόπηκε και επίσημα.

Οι ταινίες που επρόκειτο να διαγωνιστούν εκείνη τη χρονιά ακολούθησαν την πορεία που τους έμελλε. Κάποιες δεν έκαναν ποτέ το ραντεβού τους με την κριτική και το κοινό, άλλες έλαμψαν έτσι κι αλλιώς.

Το «Peppermint Frappé» και το «Φωτιά… πυροσβέστες» θα προβληθούν επετειακά στο «Flix it στη Στέγη» στις 30 Μαΐου, μαζί με το «Redoutable» του Μισέλ Χαζαναβίσιους, που έκανε πέρυσι την πρεμιέρα του στις Κάνες, αφηγούμενο (και) αυτά τα γεγονότα, από την οπτική του Γκοντάρ.

Το σίγουρο είναι ότι, εκτός από την ιστορία του κόσμου, ο Μάης του ’68 άλλαξε και την ιστορία του Φεστιβάλ Κανών.

Λίγα χρόνια αργότερα, άλλαξε ο κανονισμός που ήθελε οι ταινίες να προτείνονται από τη χώρα παραγωγής τους και τα φιλμ ξεκίνησαν να επιλέγονται από το ίδιο το φεστιβάλ.

Οπως πιστεύει ο μέχρι πρόσφατα πρόεδρος του Φεστιβάλ Κανών, Ζιλ Ζακόμπ, που το 1968 είχε παρευρεθεί στη διοργάνωση ως νεαρός δημοσιογράφος, «με το Φεστιβάλ του ’68 άλλαξε ο ίδιος ο κινηματογράφος, το σινεμά του δημιουργού έγινε πραγματικότητα».

… στο 2018

Τα 10 πράγματα που ανυπομονούμε να δούμε

Πενήντα χρόνια μετά το επεισοδιακό Φεστιβάλ Κανών του 1968, που διακόπηκε, με πρωτοβουλία του Φρανσουά Τριφό και του Ζαν-Λικ Γκοντάρ, η μεγαλύτερη κινηματογραφική διοργάνωση στον κόσμο ετοιμάζεται να το γιορτάσει… αλλαγμένη.

Το φεστιβάλ ξεκινά την Τρίτη, 8 Μαΐου και η «Εφ.Συν.» θα βρίσκεται εκεί για συχνές ανταποκρίσεις.

Με εγγυημένες τις εκπλήξεις που θα χαρακτηρίσουν το 71ο Φεστιβάλ, αυτά είναι τα 10 στοιχεία του που είμαστε σίγουροι ότι θα προκαλέσουν αίσθηση.

1. Η Κέιτ Μπλάνσετ.  Πρόεδρος της κριτικής επιτροπής φέτος, έχει τη δεινότητα στη δουλειά της που της χαρίζει το απαραίτητο κύρος. Την οξυδέρκεια που θα φέρει στο προσκήνιο ενδιαφέρουσες δηλώσεις. Και την εκκεντρική αίσθηση της μόδας που θα εξασφαλίσει μια δεκάδα, τουλάχιστον, εκπληκτικών εμφανίσεων στο κόκκινο χαλί.

2. Οι πολιτικά αιχμηρές συμμετοχές. Το φετινό φεστιβάλ φιλοξενεί τα «Τρία πρόσωπα», τη νέα ταινία του Ιρανού Τζαφάρ Παναχί, στον οποίο έχει απαγορευτεί η έξοδος από τη χώρα του, το «Leto» του Ρώσου Κιρίλ Σερεμπρένικοφ, που βρίσκεται σε κατ’ οίκον περιορισμό, και το «Rafiki» της Κενυάτισσας Γουανούρι Καχίου, που απαγορεύτηκε στην Κένυα επειδή «παρουσιάζει μια λεσβιακή σχέση με αισιόδοξη έκβαση». Γιατί ένα φεστιβάλ μπορεί να κάνει να ταξιδέψουν τα φυλακισμένα μηνύματα.

3. Το «BlacKkKlansman». Η νέα ταινία του Σπάικ Λι, με (πραγματικό) ήρωα έναν Αφροαμερικανό αστυνομικό που διείσδυσε στην Κου Κλουξ Κλαν, θα είναι σίγουρα από τις ταινίες που θα συζητηθούν περισσότερο στο φεστιβάλ – αν μη τι άλλο από τον λαλίστατο Σπάικ Λι!

4. Οι ανταποκρίσεις.  Φέτος, για πρώτη φορά, το φεστιβάλ επιλέγει οι δημοσιογράφοι και κριτικοί να βλέπουν τις ταινίες του Επίσημου Προγράμματος μετά την gala πρεμιέρα τους, για να μην πληγώνουν τους συντελεστές και την εικόνα της ταινίας. Περιμένουμε επιφυλακτικά τι αντιδράσεις θα προκαλέσει αυτή η νέα απόφαση.

5. Το Hotline. Ακολουθώντας το παράδειγμα του Φεστιβάλ Βερολίνου και τις επιταγές της εποχής, το Φεστιβάλ Κανών εγκαινιάζει hotline για καταγγελίες σεξουαλικής παρενόχλησης.

6. Ο Τέρι Γκίλιαμ.  Η νέα του ταινία, η οποία αποτελεί κι η ίδια αντικείμενο ντοκιμαντέρ και ετοιμάζεται, με κάθε είδους αναποδιές, καταστροφές, θανάτους, εδώ και μια δεκαετία, «Ο άνθρωπος που σκότωσε τον Δον Κιχώτη», προορίζεται για ταινία λήξης του φεστιβάλ. Τι πιο αναμενόμενο από το γεγονός ότι αυτές τις μέρες, ο παραγωγός Πάουλο Μπράνκο εμποδίζει νομικά την προβολή της ταινίας. Περιμένουμε εξελίξεις και… συνηθισμένα τα βουνά στα χιόνια.

7. Η ελληνική παρουσία. Το «Εκτορας Μαλό: Η Τελευταία Μέρα της Χρονιάς» της Ζακλίν Λέντζου διαγωνίζεται στο τμήμα μικρού μήκους της Εβδομάδας Κριτικής, το «Third Kind» του Γιώργου Ζώη προβάλλεται εκτός συναγωνισμού στο ίδιο τμήμα. Το ελληνογαλλικό (με το ΕΚΚ και την Heretic από ελληνικής πλευράς) ντεμπούτο του Ετιέν Καλλός, «Οι θεριστές», διαγωνίζεται στο τμήμα Ενα Κάποιο Βλέμμα και ανυπομονούμε. Σημειώνουμε και την ελληνική συμπαραγωγή «Troppa Grazia», που κλείνει φέτος το 50ό Δεκαπενθήμερο των Σκηνοθετών.

8. Persona ξε-non grata. Ο Λαρς φον Τρίερ θα παρουσιάσει τη νέα του ταινία, «The house that Jack built», εκτός συναγωνισμού. Το ότι δεν είναι πια ανεπιθύμητος για το φεστιβάλ, μετά τη σύγκρουσή τους το 2011, δεν σημαίνει ότι δεν θα υπάρξει και πάλι ένας υπέροχος προβοκάτορας κι ένας αριστοτέχνης, εμπνευσμένος σκηνοθέτης.

9. Ο Ζαν-Λικ Γκοντάρ. Πενήντα χρόνια πριν διέκοψε το Φεστιβάλ Κανών του 1968 σε συμπαράσταση προς τις διαμαρτυρίες εργατών και φοιτητών. Φέτος, στα 88 του, διαγωνίζεται με το «Βιβλίο της Εικόνας». Γιατί η ζωή και το σινεμά κάνουν κύκλους.

10. Το ζευγάρι Χαβιέρ Μπαρδέμ – Πενέλοπε Κρουζ. Πρωταγωνιστούν στο νέο φιλμ του Ασγκάρ Φαραντί («Ενας Χωρισμός»), ταινία έναρξης του φεστιβάλ, το ισπανόφωνο «Everybody Knows» και θα στολίσουν το κόκκινο χαλί με την κοινή παρουσία τους, ως ένα από τα ωραιότερα ζευγάρια του σινεμά.