το να σκέφτεσαι σημαίνει να κρίνεις. Το να κρίνεις σημαίνει να σκέφτεσαι. Η κριτική είναι αυτό που βάζει σε κρίση και αποδεικνύει αυτά που δείχνει ο δημιουργός. Ετσι όλες οι τέχνες είναι ένα αποτέλεσμα της κριτικής, που με τη σειρά της είναι μια αναγκαία ιδιότητα της τέχνης. Τελικά η κριτική εκφράζει μια άσκηση της σκέψης και κριτήρια επιλογής που μπορούν να εφαρμοστούν μόνο ελεύθερα.
Η κριτική δεν είναι επιστημονική. Οπως δεν είναι επιστημονικές η φιλοσοφία, η κοινωνιολογία, η ψυχανάλυση και οι, όχι καλύτερα ορισμένες, κοινωνικές επιστήμες. Για τον απλούστατο λόγο ότι οι ιδέες τους προϋποθέτουν τον ελεύθερο λόγο παρά τους προκαθορισμένους κώδικες.
Οι κριτικοί που μέσα από τη λογοτεχνία θα ήθελαν να κάνουν τους ιδεολόγους, τους κοινωνιολόγους, τους ανθρωπολόγους ή τους φιλόσοφους δεν είναι τίποτε απ’ όλα αυτά και δεν είναι κριτικοί.
Αντίθετη στον κομφορμισμό κάθε εποχής, η κριτική είναι ένα μη ελεγχόμενο πάθος φιλελευθερισμού που εδραιώνεται στην Ευρώπη οριστικά τον 18ο αιώνα του Διαφωτισμού και ως αντίδραση στον εκκλησιαστικό σκοταδισμό μετά την Αντιμεταρρύθμιση. Αναπτύσσεται την εποχή του Ρομαντισμού, υποστηρίζει την αντίθεση των διανοουμένων ενάντια σε μια κοινωνία που καταπιέζει την ελεύθερη σκέψη και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Χαρακτηρισμένη με τους πιο διαφορετικούς τρόπους (ιστορική, κοινωνιολογική, υφολογική, φροϊδική, μαρξιστική, σημειωτική), από τη στιγμή που δεν είναι κατηγοριοποιημένη αλλά ενταγμένη, η κριτική βρίσκεται πάντα στην αντιπολίτευση. Σε έναν τόπο μόνο δικό της. Και οι πράξεις της είναι εκείνες, προσωπικές, του κριτικού.
Χρησιμοποιώντας τις λέξεις ο κριτικός δεν τίθεται πάνω ή έξω από τη δημιουργική διαδικασία, αλλά ακριβώς στο κέντρο. Επειδή δεν είναι διαφορετικός από τον ποιητή ή τον μυθιστοριογράφο, θέλει πάντα να είναι μέρος του κοινού που επιλέγει τα αναγνώσματά του. Την ίδια στιγμή διεκδικεί και αξιοποιεί την αυτονομία και την ελευθερία της έκφρασης, δεν εκφράζει ή αναστέλλει μια κρίση. Οπου αυτή η κρίση δεν αντανακλά τα μοντέλα μιας συγκεκριμένης κοινωνικής τάξης, ούτε εξαρτάται από ηθικολογικές προφάσεις ή, διαφορετικά, από καθαρά ρητορικά ή ιδεολογικά κριτήρια.
Ενας ηλίθιος κριτικός; Ο σούπερ ακαδημαϊκός με τη μανία των βιβλιογραφικών βασάνων: ένας που, πριν σκεφτεί, ανησυχεί να μάθει αυτό που σκέφτονται οι άλλοι.
Ως προσεκτικός κριτικός κράτα σε υψηλή εκτίμηση τα μοναδικά «Δοκίμια» (1580) του Μοντέν∙ «που» -όπως γράφει ο Χάρολντ Μπλουμ, αρνητής κάθε σύγκλισης ανάμεσα στην ακαδημαϊκή και την ενταγμένη κριτική- «περιέχουν τη Βίβλο, το Κοράνι, τον Δάντη και τον Σέξπιρ» («Ο Δυτικός κανόνας», 1994).
* ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ
