Κανονική και γενικευμένη διαφθορά

«Μα πώς και έχεις τέτοιο σπίτι;» ρωτάει ο ένας. «Εμαθα από σένα. Βλέπεις τη γέφυρα στην άκρη του δρόμου; 100%» απαντάει ο άλλος. Αυτό το συνηθισμένο κεντροευρωπαϊκό ανέκδοτο αντιπροσωπεύει μια γενικότερη αλήθεια. Ζούμε σε μια περίοδο γενικευμένης διαφθοράς. Ο καγκελάριος Κολ, δημοφιλής ηγέτης της Γερμανίας, παραδέχτηκε ότι είχε βάλει «μαύρα χρήματα» σε μυστικούς κομματικούς λογαριασμούς, ενώ ο γνωστός μας Σόιμπλε ότι είχε δεχτεί δώρα σε μετρητά από τον επιχειρηματία Καρλχάιντς Σράιμπερ που εκδόθηκε από τον Καναδά και καταδικάστηκε σε φυλάκιση. Ο πρώην πρόεδρος της Γαλλίας Ζακ Σιράκ καταδικάστηκε το 2011 σε δύο χρόνια φυλάκιση για κατάχρηση δημόσιων πόρων για να χρηματοδοτήσει το συντηρητικό κόμμα.

Ο Σαρκοζί καταδικάστηκε για παράνομη χρηματοδότηση της προεκλογικής του εκστρατείας το 2012 και για πώληση εκδουλεύσεων. Η Ιταλία βέβαια θεωρείται «μάνα» της πολιτικής διαφθοράς. Ο Σοσιαλιστής πρωθυπουργός Μπετίνο Κράξι καταδικάστηκε για δωροδοκία και πέθανε εξόριστος στη Μάλτα. Ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι καταδικάστηκε για όλων των ειδών τα αδικήματα. Δυστυχώς ασκεί μεταθανάτια την κακοήθη επιρροή του στην ιταλική πολιτική με τα παιδιά του, Μελόνι και Σαλβίνι.

Ταυτόχρονα τα κόμματα φθίνουν, χάνουν μέλη και τείνουν να ελέγχονται από μικρές επαγγελματικές ομάδες. Μόνο 4% όσων ψηφίζουν στη Δυτική Ευρώπη είναι κομματικά μέλη. Δεν υπάρχουν πια μέλη και ακτιβιστές που βοηθούν το κόμμα εθελοντικά ή «τρέχουν» τις προεκλογικές εκστρατείες, με λίγες εξαιρέσεις. Τα παιδιά του κομματικού σωλήνα δεν ασχολούνται με τις καθημερινές ανάγκες, ενώ οι δημοσιοσχεσίτες, διαφημιστές και σύμβουλοι έχουν υψηλές οικονομικές απαιτήσεις. Τα κόμματα έχουν γίνει επομένως καρτέλ και χώροι υψηλής έντασης κεφαλαίου όχι ανθρώπων. Πρέπει επομένως να αυξήσουν τα έσοδά τους και ο προσφορότερος τρόπος είναι η πώληση πολιτικής επιρροής και προστασίας.

Οι παραιτήσεις των υπουργών της Νέας Δημοκρατίας δεν είναι στο ίδιο επίπεδο. Αλλά αποτελούν επιβεβαίωση της διαπίστωσης ότι η διαφθορά και η διαπλοκή αποτελούν γενικά χαρακτηριστικά του καπιταλισμού. Στην προ-νεωτερική εποχή πολιτική εξουσία, οικονομική δύναμη και κοινωνική θέση συμπίπτουν στην ίδια τάξη και πρόσωπα.

Ο καπιταλισμός επέφερε μια επιφανειακή διαφοροποίηση της οικονομίας από την πολιτική, που υποτίθεται ότι αφήνει στην άκρη τα επιμέρους συμφέροντα και υπηρετεί το κοινό καλό. Αυτή η σχετική αυτονομία της κρατικής λειτουργίας και διάφορες άλλες θεσμικές εγγυήσεις οδηγούν στην αποπροσωποποίηση της πολιτικής εξουσίας.

Η ιδανική κυβερνητική πολιτική βάζει τους κανόνες και επιβλέπει τις διαδικασίες του ιδιωτικού ανταγωνισμού, αλλά δεν υποστηρίζει συγκεκριμένα ιδιωτικά συμφέροντα. Οι πολιτικοί, για παράδειγμα, υποχρεώνονται να διακόπτουν τις επιχειρηματικές τους δραστηριότητες όταν εκλέγονται και απαγορεύεται να προωθούν τα προσωπικά τους συμφέροντα με νομούς ή κυβερνητικές αποφάσεις.

Οι διάφοροι νόμοι που απαγορεύουν σε πολιτικούς να έχουν εταιρείες στο εξωτερικό και τους επιβάλλουν να δηλώνουν όλα τα περιουσιακά τους στοιχεία στο Πόθεν Εσχες κινούνται σε αυτή την κατεύθυνση. Αλλά, όπως ξέρουμε, οι τυπικές δηλώσεις των πολιτικών αφορούν μόνον το «Εσχες», ενώ το «Πόθεν» παραμένει ερμητικά κλεισμένο.

Διαφθορά και φιλοσοφία

Ο μεγάλος φιλόσοφος Χέγκελ υποστήριξε ότι υπάρχουν δύο είδη διαφθοράς. Η «κανονική» αναφέρεται στις καταχρήσεις ενός καλά οργανωμένου κοινωνικού συστήματος, κάτι αναπόφευκτο θα λέγαμε σε μια οικονομία του κέρδους. Η «γενική» διαφθορά δείχνει ένα σύστημα διαβρωμένο συθέμελα. Στην πρώτη, οι πολιτικοί χρησιμοποιούν την εξουσία για να αποκομίσουν όφελος για τους ίδιους ή τους φίλους τους.

Στη γενική, η πολιτική εξουσία και η οικονομική ελίτ συνδέονται με στενή σχέση. Για τον Χέγκελ, η Καθολική Εκκλησία την περίοδο της Μεταρρύθμισης ήταν παράδειγμα γενικής διαφθοράς. Η Εκκλησία πίστευε ότι αντιπροσωπεύει το «υπερβατικό» στοιχείο της ζωής και ότι οι θεσμοί και τελετές της ενσωματώνουν μια απόλυτη πνευματικότητα, ενώ ήταν απλώς υλικές και επιφανειακές εκδηλώσεις μιας οικονομικο-πολιτικής εξουσίας.

Ο Μαρξ έλεγε ότι ο καπιταλιστής δεν έχει ανάγκη να παραβιάζει τους νόμους της αγοράς, μια και το σύστημα εξασφαλίζει το κέρδος του. Αλλά η γενική διαφθορά έχει γίνει δομικό χαρακτηριστικό του νεοφιλελευθερισμού. Η επίφαση της απελευθέρωσης της οικονομίας από το κράτος οδηγεί στο αντίθετο αποτέλεσμα. Η σύνδεση πολιτικής και εξουσίας γίνεται οργανική.

Από τη στιγμή που το κράτος άρχισε να μεταφέρει αρμοδιότητες και υπηρεσίες στους ιδιώτες, οι συναλλαγές δημόσιων λειτουργών και επιχειρηματιών, οι δωροδοκίες και το ξέπλυμα «βρόμικου» χρήματος γίνονται μόνιμα φαινόμενα. Στην προηγούμενη περίοδο, απόψεις περί του κοινού καλού και του δημοσίου συμφέροντος απέρρεαν από το habitus της κοινωνικής συμβίωσης και αποτελούσαν εργαλεία διαμεσολάβησης των κοινωνικών εντάσεων. Αλλά η ανάδειξη της αγοράς, του ατομισμού και του προσωπικού συμφέροντος ως βασικών αρχών οικονομικής επιτυχίας και κοινωνικά αποδεκτής συμπεριφοράς υπονομεύουν αυτές τις αξίες. Η προέλασή τους συνδέεται άμεσα με την κοινωνική αναπαραγωγή του ύστερου καπιταλισμού.

Το δήθεν φιλοσοφικό τους υπόστρωμα, διάφορες ασυναρτησίες περί της εγγενώς ανταγωνιστικής ανθρώπινης φύσης που ακούσαμε από τον κ. Μητσοτάκη, δεν αντέχει την παραμικρή κριτική.

Η υποχώρηση των αξιακών θεμελιώσεων αντικαθίσταται από τον υποτιθέμενο έλεγχο του «ουδέτερου» μηχανισμού του δίκαιου. Η «αμεροληψία» του όμως απέναντι στην πολιτική εξουσία και το μεγάλο κεφάλαιο είναι επιφανειακή. Το βλέπουμε καθημερινά στις αποφάσεις των ανωτέρων δικαστηρίων⁽¹⁾. Επιβεβαιώνεται από τη συνεχώς αυξανόμενη ένταση μεταξύ του νόμιμου και του ηθικού. Ο νόμος ως γλώσσα της εξουσίας υπηρετεί τις ανάγκες της κυρίαρχης πολιτικής και οικονομικής αναπαραγωγής.

Η ηθική, από την άλλη, διατηρεί ακόμη τα θραύσματα μιας παρελθούσας κοινωνικής ευπρέπειας και εντιμότητας. Η πολιτική δεν αποτελεί άσκηση ηθικής. Αλλά η ηθική βάζει προσωπικά και θεσμικά όρια στη μεγαλομανία και αντινομία των πολιτικών. Ο νόμος, το «όλα στη δικαιοσύνη», αποτελεί το φύλλο συκής της εξουσίας. Η επίκλησή του αντικαθιστά εκ του ασφαλούς την προσωπική ηθική ευθύνη και τη θεσμική ευθύνη. Επειδή έχουμε το δίκαιο δεν υπάρχουν πια αμαρτίες.

Στα ερείπια των συλλογικών αξιών θεμελιώθηκε η φούσκα του χρηματιστηρίου, τα σκάνδαλα των υποβρυχίων και της Siemens, η Novartis, τα εξοπλιστικά, η ΟΠΕΚΕΠΕ. Η ιδιωτικοποίηση των δημόσιων πόρων σε τιμές ευκαιρίας επιβεβαιώνουν ότι τα πάντα πωλούνται και αγοράζονται, από τον ΟΤΕ και τη ΔΕΗ μέχρι την πολιτική επιρροή και φιλικά άρθρα στις εφημερίδες. Ζούμε στη «δημοκρατία της διαφθοράς» που δεν αποτελεί πια διαστροφή, αλλά μόνιμο τρόπο οργάνωσης του πολιτικού συστήματος.

Αλλά υπάρχει και μια πολύ πιο επικίνδυνη διαφθορά. Στη σημερινή φιλελεύθερη δημοκρατία επιτρέπεται ένα μόνο σχέδιο για την κοινωνική και οικονομική ζωή του τόπου: μόνο όσοι αποδέχονται τις βασικές αξίες και θεσμούς του καπιταλισμού γίνονται αποδεκτοί. Αν ένα κόμμα υποστηρίζει τον κοινωνικό μετασχηματισμό αποκλείεται από την κατασκευασμένη συναίνεση.

Αυτή είναι η μεγαλύτερη διαφθορά της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας: υπάρχουν κόμματα, υπάρχει ανταγωνισμός, υπάρχει εναλλαγή όσων δίνουν τις άμεσες αναθέσεις δημοσίων έργων. Αλλά το σύστημα εξουσίας -πολιτικοί, τράπεζες, μεγαλοεπιχειρηματίες, ΜΜΕ– αποτρέπει και καταργεί τη δυνατότητα πραγματικής αλλαγής.

1. Κ. Δουζίνα «Το Κράτος των Δικαστών», Παπαζήσης, 2025.

● Καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου