Το νόημα του Τραμπ

Το 2016 έγραφα σειρά άρθρων στην καλή αυτή εφημερίδα με τον τίτλο «Η παρακμή της Δύσης». Υποστήριζα ότι η κρίση που ζούμε αποτελεί κορύφωση τριών ομόκεντρων κύκλων που δημιούργησαν και τώρα οδηγούν στο τέλος την ιδέα της Δύσης και την ηγεμονία των ΗΠΑ. Ο τρίτος, της «νέας παγκόσμιας τάξης», ξεκίνησε το 1989: ο νεοφιλελευθερισμός ως ύστατο στάδιο της Ιστορίας. Αλλά η ανεξέλεγκτη κίνηση κεφαλαίων, η υποβάθμιση του κοινωνικού κράτους, η ιδιωτικοποίηση και εμπορευματοποίηση των πάντων οδήγησαν σε τεράστια αύξηση των ανισοτήτων, σε δομική ανεργία και καταστροφή της κοινωνικής συνοχής. Η οικονομική και πολιτική παρακμή οδήγησε σε μια περίοδο αυταρχισμού, ενός καπιταλισμού με απάνθρωπο πρόσωπο. Ζούμε μια παγκόσμια κατάστασης εξαίρεσης: καθολική παρακολούθηση των επικοινωνιών, αύξηση της καταστολής, των εξουσιών της αστυνομίας και των μυστικών υπηρεσιών, χτίσιμο τοίχων για να αποκλείουν ανθρώπους αλλά όχι κεφάλαια. Βρισκόμαστε σε ένα μόνιμο καθεστώς πολέμου.

Οπως υποστηρίζουν οι Αμερικανοί νεο-συντηρητικοί, οι διεθνείς συνθήκες είναι δεσμευτικές πολιτικά, όχι νομικά, και μπορούν να εγκαταλειφθούν αν το επιβάλλει η πολιτική σκοπιμότητα. Η Αμερική μπορεί να παραβιάζει το διεθνές δίκαιο και να δημιουργεί νέες πραγματικότητες με αδιάλλακτες επιδείξεις βούλησης και ισχύος. Μόνο ο Μητσοτάκης λέει ότι δεν είναι η στιγμή να μιλήσουμε για τη νομιμότητα, παρ’ ότι ισχυρίζεται ότι η Ελλάδα ομνύει στο διεθνές δίκαιο.

Οι ισχυροί κάνουν ό,τι θέλουν, οι ασθενείς υποφέρουν ό,τι τους επιβάλλεται. Αυτό είναι το νόημα του Τραμπ 2.0. Επιστρέφει στον εθνοκεντρικό και πολεμικό καπιταλισμό, οδηγεί σε παροξυσμό του εθνικιστικού ρατσισμού, εγκαταλείπει την υποκριτικά φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη. Ο Τραμπ είναι αποτέλεσμα της αποτυχίας ενός οικονομικού και πολιτικού συστήματος, της γεωπολιτικής αστάθειας που προκάλεσε και της προσπάθειας διαχείρισης της παρακμής του (https://www.efsyn.gr/themata/politika-kai-filosofika-epikaira/276279_i-ameriki-toy-tramp-2 ). Τα τρολ κάτω από τα άρθρα με κατηγορούσαν για αριστερισμό, πεσιμισμό, απελπισμένη προσπάθεια να παρουσιάσω τις επιθυμίες μου ως πραγματικότητα. Το αμερικανικό όνειρο αποτελεί ακόμη τη μεγάλη ελπίδα της ανθρωπότητας, υποστήριζαν. Σήμερα ακόμη και τα τρολ έχουν σιωπήσει.

Με τον Τραμπ 2.0, οι Ηνωμένες Πολιτείες έπαψαν να είναι μια κανονική δημοκρατία. Εχουμε μια νέα μορφή φασισμού, αυταρχικής δημοκρατίας, μια επανάληψη του γερμανικού Μεσοπολέμου ή μια επιτάχυνση και μεγέθυνση υπαρχουσών πλευρών των ΗΠΑ; Το θέμα δεν είναι η ορολογία. Το ότι ο Τραμπ είναι παράλογος, το ότι γίνεται μεγάλη συζήτηση διεθνώς για το αν εμφανίζει συμπτώματα ψυχασθένειας ή βλακείας είναι αναπόσπαστο μέρος του προφίλ του.

Οι ασυνάρτητες ομιλίες, η μεγαλοστομία και τα καραγκιοζιλίκια, τα αγράμματα μηνύματα, η συνεχής αλλαγή των θέσεων είναι εν μέρει ηθελημένα, προϋπόθεση επιτυχίας με το ακροατήριό του. Θυμηθείτε τις βαθυστόχαστες σκέψεις του αν είναι καλύτερο να σε φάει καρχαρίας ή να πεθάνεις από ηλεκτροπληξία, ότι οι ανεμογεννήτριες τρελαίνουν τις φάλαινες και σκοτώνουν τα πουλιά, ότι το απορρυπαντικό θεραπεύει τον Covid. Ή την αγάπη για τον χρυσό. Πρέπει να προσθέσει φύλλα χρυσού στους τοίχους του Oval Office; ρωτάει τους υπουργούς σε δημόσια συνεδρίαση για την Ουκρανία και τη Γάζα. Ο Τραμπ είναι δημιούργημα της κοινωνίας της εικόνας. Δούλος και αφέντης. Ο Τραμπ είναι η εικόνα. Η φωτογραφία του.

Την περασμένη εβδομάδα σε συνεντεύξεις για τον βομβαρδισμό του Ιράν (δεν το λες και πόλεμο αφού τα βομβαρδιστικά καταστρέφουν χωρίς δυνατότητα άμυνας) ο Τραμπ δήλωνε ότι «έχουμε τα καλύτερα, δυνατότερα, καταπληκτικά όπλα», «ο στρατός μας είναι ο ισχυρότερος, η Αμερική η καλύτερη στην Ιστορία», «ο πόλεμος έχει ολοκληρωθεί πλήρως, πάρα πολύ» και αμέσως μετά «βρισκόμαστε στην αρχή». Θα τελειώσει «όταν το νιώσω - όταν έτσι νιώσω βαθιά μέσα μου». Αυτό το είμαι ο πιο μεγάλος, ο πιο πλούσιος, ο πιο δυνατός είναι το νόημα του Τραμπ. Ελεγε σε ομιλία του στην ισραηλινή Κνεσέτ πέρσι στις 13 Οκτωβρίου: «Κατασκευάζουμε τα καλύτερα όπλα στον κόσμο και διαθέτουμε πολλά από αυτά. Και έχουμε δώσει πολλά στο Ισραήλ. Ο Μπίμπι [Νετανιάχου] με καλούσε πολλές φορές και μου έλεγε: “Μπορείς να μου βρεις αυτό, εκείνο, το άλλο όπλο;”. Μερικά από αυτά δεν τα είχα ακούσει ποτέ, Μπίμπι, και τα έφτιαξα εγώ!

Αλλά τα φέρναμε εδώ, έτσι δεν είναι; Και είναι τα καλύτερα. Είναι τα μεγαλύτερα. Και τα χρησιμοποιήσατε καλά. Τι δουλειά έχετε κάνει!». Εφτιαξε και χάρισε τα όπλα της Αποκάλυψης και της γενοκτονίας. Φτιάχτηκαν για να μπορεί να θριαμβολογεί για το μέγεθός τους. Η πολιτική ενός αυτοκρατορικού κράτους σε παρακμή, συνδυασμός σκληρότητας και γελοιότητας.

Αυτός είναι ο Τραμπ 2.0. Υπερηφανεύεται γι’ αυτά που οι αντίπαλοι κατηγορούσαν την Αμερική αλλά δεν τα παραδέχονταν οι πρόεδροι κρατώντας τα προσχήματα. Η απαγωγή του Μαδούρο έγινε για το πετρέλαιο (όπως κατήγγελλαν οι αριστεροί) ενώ οι οπαδοί του μιλούσαν για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία στη Βενεζουέλα. Η «αλλαγή καθεστώτος» στο Ιράν ήταν αρχικά μία από τις πολλαπλές και αντιφατικές αιτίες του πολέμου και ο γιος του Σάχη αναθάρρησε - όπως και η Βενεζουελανή Ματσάδο, που του έκλεψε όμως το Νόμπελ Ειρήνης. Μετά ξεχάστηκε το καθεστώς και το αντικατέστησε το πετρέλαιο. «Είμαστε δυνατοί, πλούσιοι, κάνουμε ό,τι θέλουμε και δεν δίνουμε λογαριασμό σε κανέναν» είναι το μήνυμα, δεν με νοιάζει τι γίνεται μετά. Κομπάζει για τις καταστροφές, υπερηφανεύεται για τη ματαιοδοξία του γιατί αυτό ενθουσιάζει τους οπαδούς του.

Είναι ο πολιτικός που επιβεβαιώνει όλους εκείνους που αδιαφορούν και απεχθάνονται την πολιτική. Ο κυνισμός ως βασική πολιτική αξία χωρίς υποχωρήσεις ή επιφάσεις. Ετσι εγκαταλείπεται η πολιτική που ξέρουμε. Οι κυβερνητικές ενέργειες γίνονται για να μεταδοθούν στην τηλεόραση, μάλλον η τηλεόραση είναι η ενέργεια. Ο «νυσταγμένος» Τζο, ο «μικρός Οσάμα Ομπάμα», χυδαίες αναφορές στα μικρά χέρια και το μέγεθος του πέους, στον αριθμό των οπαδών στις συγκεντρώσεις και τα social. Δεν χαλαρώνει όταν μιλάει ή δίνει συνεντεύξεις, εκτός όταν απαριθμεί τις μεγάλες προσωπικές του επιτυχίες και ό,τι του έρχεται ξαφνικά στο μυαλό: «Δεν μας σεβόταν ο Μπάιντεν. Τον έβλεπαν να πέφτει από τις σκάλες κάθε μέρα… Δεν σεβόμουν τον Ομπάμα καθόλου ως πρόεδρο, κατεβαίνει τις σκάλες τρέχοντας, δεν έχω ξαναδεί κάτι τέτοιο, τρέχει, τρέχει, τρέχει, κατεβαίνει τις σκάλες, δεν κρατιέται». Στη θέση της πολιτικής, η πολιτική της εικόνας και της ατάκας. Διοικούν οι αυλοκόλακες άλλοι... Διαχωρίζονται όσοι τον πιστεύουν από τους άλλους, την πλειοψηφία, που τον παρακολουθούν για διασκέδαση. Γιατί είναι το ίδιο κυνικοί -και δεν το παραδέχονταν μέχρι που ήρθε ο Τραμπ και έκανε τον κυνισμό αποδεκτό- ή γιατί διασκεδάζουν με το θέαμα. Τα συνθήματα, τα MAGA καπέλα, οι προσβολές, η κομπορρημοσύνη, η μνησικακία. Πολιτική του θεάματος. Τι γίνεται στη Γάζα, στο Σουδάν, στο Ιράν είναι κι αυτό κομμάτι του θεάματος. Οχι για τα θύματα αλλά για το ακροατήριο. Σε κάποιους δέος και θάνατος, σε άλλους περηφάνια για το μεγάλο, το μεγαλείο, τον Μεγάλο.

Βρισκόμαστε στο endgame της αμερικανικής αυτοκρατορίας. Μιας αυτοκρατορίας με τεράστια υπεροχή ακόμα στη στρατιωτική δύναμη, στον έλεγχο των εξαρτημένων χωρών, όπως η Ελλάδα του Μητσοτάκη, στη δικτατορία της «καινοτομίας», στην εικόνα του απίστευτου πλούτου και των εκατομμυρίων φτωχών που πεθαίνουν χωρίς ιατρική περίθαλψη. Το οικονομικό σύστημα έχει αποτύχει ακόμα και για τη μεσαία τάξη. Αλλά η στρατιωτική δύναμη θα αντισταθεί μέχρι τέλους. Η Αμερική δεν θα ξαναγίνει μεγάλη αλλά μπορεί να καταστρέψει τον κόσμο. Θα συνεχίσουμε με όσα δεν λένε οι επαναλαμβανόμενες κοινοτοπίες των σχολιαστών.

* Καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου