«Ο τελευταίος αντάρτης» κι ένας Χορός γυναικείος

Ο «Τελευταίος αντάρτης» είναι θεατρικό έργο, αλλά βασίζεται εξ ολοκλήρου στην πραγματική ιστορία της τελευταίας ομάδας του Δημοκρατικού Στρατού στον Γράμμο. Κάθε τι που βλέπουμε και ακούμε στη σκηνή, πέραν της δραματουργίας και της σκηνοθετικής επεξεργασίας, είναι απολύτως αληθινό. Οπως και τα ηχητικά αποσπάσματα που ακούγονται, μαζί με το οπτικό αρχειακό υλικό που παρουσιάζεται ως «στάσιμο» σε αυτή τη σύγχρονη τραγωδία της χώρας μας, διακόπτοντας τη ροή της παράστασης: πρόκειται για αφηγήσεις του ίδιου του Τάκη Σάντρα (κατά κόσμον, Δημήτρη Ζαφείρη), του τελευταίου αυτής της ομάδας.

Η φωνή του, οι λέξεις που χρησιμοποιεί, τα νοήματα που καταθέτει είναι ανυπολόγιστης αξίας. Μαζί με τα όσα διαδραματίζονται επί σκηνής, από πέντε γυναίκες μόνο. Οι Μαρία Καρύδη, Χάρις Μπεζιούλα, Δήμητρα Μυφτάρι, Λυδία Ορφανουδάκη και Κωνσταντίνα Ρουμελιώτη γίνονται τα κορίτσια της Πυρσόγιαννης που «μέσα σε μια νύχτα έγιναν γυναίκες και μαχήτριες» όπως λέει χαρακτηριστικά ο Τάκης Σάντρας. Το έργο το έχει γράψει ο γιος του, Ανδρέας Ζαφείρης, και μάλιστα, στο πρώτο του ανέβασμα, πριν από αρκετά χρόνια, συμμετείχε και ο ίδιος ο «τελευταίος αντάρτης», ζωντανός πάνω στη σκηνή, παρά την ηλικία του. Τώρα, σκηνοθετεί η Ιωάννα Νιάχα, η οποία είχε δει εκείνη την παράσταση, έχοντας ξεκινήσει έρευνα για τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο της Κατοχής και του Εμφυλίου.

Τώρα η παράσταση παίζεται στο θέατρο Αβατον, ακόμα πιο ολοκληρωμένη και επειδή δεν θα ξανανέβει σύντομα, όσοι ενδιαφέρεστε τώρα είναι η ευκαιρία: «Είχαμε ανεβάσει το έργο λίγο πριν τον κορονοϊό και ξανά τώρα. Πέραν της δικής μου έρευνας πάνω σε αρχεία, μαρτυρίες και βιβλία, είχαμε και ως ομάδα τη δυνατότητα να συνομιλήσουμε με τον ίδιο τον συγγραφέα, εμβαθύνοντας στις ιστορίες των προσώπων που διατρέχουν το έργο. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η έρευνα έγινε μια ζωντανή, συλλογική εμπειρία που επηρέασε ουσιαστικά τη σκηνική αφήγηση» μας λέει η Ιωάννα Νιάχα, που είχε γνωρίσει και τον ίδιο τον «τελευταίο αντάρτη».

Ο Τάκης Σάντρας γεννήθηκε το 1925 στο ορεινό χωριό του Γράμμου Πυρσόγιαννη. Την περίοδο της Κατοχής συμμετείχε ως ηθοποιός στις Θεατρικές Ομάδες της ΕΠΟΝ. Το 1946 εξορίστηκε στη Μακρόνησο. Δραπέτευσε το 1948 και συμμετείχε, ως επικεφαλής, στην τελευταία ομάδα του ΔΣΕ που αποχώρησε από τον Γράμμο. Στη συνέχεια έζησε, μέχρι το 1958, στην Τασκένδη ως πολιτικός πρόσφυγας. Λόγω των γνωστών γεγονότων μεταξύ των πολιτικών προσφύγων, επέστρεψε παράνομα στην Ελλάδα, όντας καταδικασμένος «δις εις θάνατον». Συνελήφθη και φυλακίστηκε. Πέθανε το 2019, αλλά οι αφηγήσεις του είναι ακόμα ολοζώντανες.

Οι ρόλοι

Πλέον τις ενσαρκώνουν οι πέντε αυτές γυναίκες: «Η συγκεκριμένη επιλογή δεν προέκυψε από δική μου σκηνοθετική απόφαση, αλλά είναι εγγεγραμμένη στον ίδιο τον πυρήνα του έργου. Ο συγγραφέας Ανδρέας Ζαφείρης έχει διαμορφώσει τους ρόλους ως γυναικείους, αντλώντας από πραγματικά πρόσωπα: γυναίκες που υπήρξαν ενεργά μέλη της ομάδας του πατέρα του. Αυτή η δραματουργική επιλογή δεν είναι τυχαία· αποτυπώνει μια ιστορική πραγματικότητα που συχνά μένει στο περιθώριο: τον ρόλο των γυναικών εκείνη την περίοδο. Επομένως, η σκηνική της απόδοση ακολουθεί και τιμά αυτή τη βάση, αναδεικνύοντας τις γυναικείες παρουσίες όχι ως εξαίρεση, αλλά ως ουσιαστικό και αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας και του Δημοκρατικού Στρατού» μας λέει η κ. Νιάχα.

Τη ρωτάμε γιατί επέλεξε αυτή τη θεματική σήμερα και τι προσδοκά από ένα τέτοιο ανέβασμα: «Η επιλογή αυτή σχετίζεται περισσότερο με την ανάγκη να ξαναδούμε μια περίοδο που συχνά παραμένει θολή ή αποσπασματική στη συλλογική μας μνήμη. Πολλές από τις ανθρώπινες ιστορίες εκείνης της εποχής δεν έχουν φωτιστεί όσο θα μπορούσαν, κι έτσι συχνά μένουμε με μια ελλιπή εικόνα, χωρίς να αγγίζουμε την ουσία των βιωμάτων. Η επιστροφή σε αυτή τη θεματική αποτέλεσε μια ανάγκη να δοθεί χώρος σε αφηγήσεις που έμειναν στο περιθώριο, να ακουστούν ιστορίες που δεν βρήκαν εύκολα τη θέση τους και να αναδυθεί μια διαφορετική οπτική - λιγότερο ορατή, λιγότερο διδαγμένη, αλλά εξίσου ουσιαστική, που για πολλούς παραμένει ακόμη άγνωστη.

»Το να μάθεις την πραγματική ιστορία είναι ένα ζήτημα. Αλλά εφόσον αυτή γίνεται θεατρική πράξη, επιθυμία μου είναι να φύγει ο θεατής με ένα αίσθημα εσωτερικής κινητοποίησης. Να αναρωτηθεί, να συγκινηθεί, να αμφισβητήσει όσα θεωρούσε δεδομένα. Αν κάτι μένει, είναι ίσως η επίγνωση ότι η Ιστορία δεν είναι κάτι μακρινό, αλλά κάτι που μας διαμορφώνει ακόμα. Και κυρίως, η ανάγκη για ακρόαση: να μάθουμε να ακούμε τις διαφορετικές φωνές, ειδικά εκείνες που για χρόνια έμειναν στο περιθώριο» καταλήγει.

info: Κάθε Τρ. 21.00, έως 9/6, στο θέατρο Αβατον (Ευπατριδών 3, Κεραμεικός - 5 λεπτά από το Μετρό Κεραμεικός). 
Προπώληση: more.com. Διάρκεια: 60'.