Μάχη για τον έλεγχο της αμερικανικής ιστορίας

Τέλη του περασμένου Μαΐου η Κιμ Σάτζετ (Kim Sajet), διευθύντρια της National Portrait Gallery στην Ουάσινγκτον, πληροφορήθηκε ότι απολύεται όχι μέσω κάποιας επίσημης διαδικασίας του Δ.Σ. του φορέα, αλλά μέσω πρωινής ανάρτησης του Αμερικανού προέδρου στο αγαπημένο του Truth Social. Ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωνε δημοσίως ότι η Σάτζετ απομακρύνεται «κατόπιν συστάσεως πολλών», ουσιαστικά διότι η πολιτική που εφάρμοζε στο μουσείο έδινε έμφαση στη διαφορετικότητα, την ισότητα και τη συμπερίληψη, στοιχεία τα οποία ο ίδιος ταυτίζει με την απεχθή του woke κουλτούρα και τα θεωρεί κόντρα στο αφήγημα που επιδιώκει να επιβάλει και που συνοψίζεται στο περιβόητο σύνθημα «Make America great again».

Σύνθημα που ο Τραμπ σκοπεύει να εφαρμόσει οριζοντίως και ει δυνατόν και αναδρομικά, εξαφανίζοντας κάθε μαύρη σελίδα της αμερικανικής ιστορίας και θεωρώντας ως εκ τούτου οποιαδήποτε αναφορά π.χ. στα ιστορικά δεινά της αφροαμερικανικής κοινότητας ή των ΛΟΑΤΚΙ δικαιωμάτων εχθρικά για το αμερικανικό έθνος. Η Σάτζετ όμως μέχρι εκεί είχε εργαστεί συστηματικά ώστε το μουσείο να συμπεριλάβει αφηγήσεις που επί χρόνια απουσίαζαν από την επίσημη ιστορία: γυναίκες, Αφροαμερικανούς, καλλιτέχνες μειονοτήτων και κοινωνικές ομάδες που δεν εντάσσονταν στο κυρίαρχο εθνικό αφήγημα.

Το Δ.Σ. του Smithsonian (το ίδρυμα-«ομπρέλα» 21 μουσείων και ερευνητικών κέντρων, συμπεριλαμβανομένης και της National Portrait Gallery, θεωρείται εδώ και δεκαετίες θεματοφύλακας της αμερικανικής πολιτιστικής μνήμης) αντέδρασε αρχικά υπερασπιζόμενο την αυτονομία του και ξεκαθαρίζοντας ότι μόνο εκείνο έχει τη νομική αρμοδιότητα να απολύει ή να διορίζει διευθυντές και όχι ο Αμερικανός πρόεδρος. Η Σάτζετ παρέμεινε προσωρινά στη θέση της, αλλά υπό αυστηρούς όρους «αμερόληπτης παρουσίασης» των εκθέσεων και συνεχή έλεγχο.

Ωστόσο, το κλίμα που διαμορφώθηκε ήταν ασφυκτικό. Οργανωμένες επιθέσεις στα κοινωνικά δίκτυα, απειλές και πολιτική πίεση κατέστησαν την καθημερινότητά της εφιαλτική. Λίγο αργότερα, υπέβαλε την παραίτησή της, προφυλάσσοντας το ίδρυμα από μεγαλύτερους μπελάδες που, όμως, ούτως ή άλλως έρχονταν. Αλλωστε αυτή η κίνηση του Τραμπ δεν ήταν ένα μεμονωμένο περιστατικό προσωπικής επίθεσης σε μια έμπειρη, προοδευτική και ανοιχτόμυαλη κυρία του πολιτισμού. Ηταν μέρος του ευρύτερου πολιτικού σχεδίου μιας ιστορικής αναθεώρησης ευρείας κλίμακας η οποία επιδιώκει να επανακαθορίσει τον τρόπο με τον οποίο οι Αμερικανοί αντιλαμβάνονται την ταυτότητα και το παρελθόν τους. Και ήδη από την επανεκλογή του, ο Τραμπ είχε δηλώσει ανοιχτά ότι θεωρεί τα μουσεία, τα πανεπιστήμια και τα πολιτιστικά ιδρύματα προπύργια ενός αριστερού αφηγήματος που, κατά την άποψή του, υπονομεύει την εθνική υπερηφάνεια.

Εκτοτε σε ουκ ολίγες δημόσιες παρεμβάσεις του, κατηγορεί τα μουσεία ότι εστιάζουν υπερβολικά σε σκοτεινά κεφάλαια της αμερικανικής ιστορίας, όπως η δουλεία και οι φυλετικές διακρίσεις, θολώνοντας την εικόνα «επιτυχίας» και «μεγαλείου» της Αμερικής.

Στο στόχαστρο

Σ’ αυτό το πλαίσιο το Smithsonian, μαζί με τα πανεπιστήμια, έγινε εξ αρχής στόχος. Αλλωστε και πριν από την αναγκαστική απομάκρυνση της Σάτζετ, τον Μάρτιο του 2025, ο Τραμπ είχε υπογράψει το εκτελεστικό διάταγμα «Αποκαθιστώντας την αλήθεια και τη λογική στην αμερικανική ιστορία», δίνοντας εντολή στον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς να «εξαλείψει την ανάρμοστη, διχαστική ή αντιαμερικανική ιδεολογία» από τα μουσεία και τα ερευνητικά κέντρα του ιδρύματος, να αποκαταστήσει όσα μνημεία ή αγάλματα «έχουν αθέμιτα αφαιρεθεί ή αλλάξει τα τελευταία πέντε χρόνια για να διαιωνιστεί μια ψευδής εικόνα της Ιστορίας» και να καταστήσει σαφές ότι εκθέματα και προγράμματα του Smithsonian που «διχάζουν τους Αμερικανούς με βάση τη φυλή» δεν θα λαμβάνουν καμία χρηματοδότηση.

Το Smithsonian έλαβε μάλιστα τελεσίγραφο να παραδώσει έως τις 13/1 τα εσωτερικά του αρχεία ώστε να γίνει εκτεταμένη ανασκόπηση του περιεχομένου όλων των μουσείων: από το κείμενο στις πινακίδες που συνοδεύουν τα εκθέματα έως τα εκπαιδευτικά προγράμματα και τις δημόσιες εκδηλώσεις. Παρόμοια πίεση ασκήθηκε και σε άλλα πολιτιστικά ιδρύματα. Η απειλή περικοπής χρηματοδότησης λειτούργησε ως μοχλός συμμόρφωσης. Πολλά μουσεία άρχισαν να αυτολογοκρίνονται, αφαιρώντας ή στρογγυλεύοντας αναφορές σε κοινωνική δικαιοσύνη, φυλή και φύλο.

Πολιτική παρέμβαση

Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η περίπτωση της καλλιτέχνιδας Εϊμι Σέραλντ. Η Σέραλντ, γνωστή για το επίσημο πορτρέτο της Μισέλ Ομπάμα αλλά και γενικώς για τις απεικονίσεις Αφροαμερικανών γυναικών και της ζωής τους, προετοίμαζε μια μεγάλη αναδρομική έκθεση («American Sublime») στη National Portrait Gallery, όπου θα παρουσίαζε 50 εμβληματικά έργα της, συμπεριλαμβανομένου και του περίφημου «Trans Forming Liberty», το οποίο απεικονίζοντας το Αγαλμα της Ελευθερίας ως μαύρη τρανς γυναίκα είχε γίνει μάλιστα εξώφυλλο στο αυγουστιάτικο τεύχος του «New Yorker». Μετά το τελεσίγραφο Τραμπ, η προοπτική έκθεσης του έργου προκάλεσε εσωτερική ανησυχία στο μουσείο, με τη διοίκηση να εξετάζει το ενδεχόμενο της αφαίρεσης ή ακόμα και της... τροποποίησής του. Ολα αυτά ήταν φυσικά κόκκινο πανί για τη Σέραλντ, που απέσυρε όλα της τα έργα από τη National Portrait Gallery, καταγγέλλοντας πολιτική παρέμβαση και λογοκρισία της καλλιτεχνικής της ελευθερίας. Η έκθεση παρουσιάστηκε τελικά στο Museum of Art της Βαλτιμόρης χωρίς περιορισμούς - κάνοντας εμφανέστερη τη διαφορά ανάμεσα στην πολιτιστική αυτονομία και τον φόβο της κρατικής πίεσης.

Πίεσης που σε ό,τι αφορά τη National Portrait Gallery σημείωσε και δεύτερη «νίκη»: Το Smithsonian ήδη φρόντισε στη μόνιμη έκθεση «Οι πρόεδροι της Αμερικής» το προϋπάρχον πορτρέτο του Ντόναλντ Τραμπ να αντικατασταθεί με μια καινούργια και αρκούντως «μαχητική» ως προς την πόζα ασπρόμαυρη φωτογραφία του προέδρου από τον επίσημο φωτογράφο του Λευκού Οίκου. Επιπλέον παρενέβη και στη συνοδευτική πινακίδα του πορτρέτου, φροντίζοντας να εξαφανίσει από το σχετικό κείμενο την αναφορά στην επίθεση στο Καπιτώλιο το 2021.

Ενώπιον αυτής της επίσημης επίθεσης στην ιστορική αφήγηση, αρκετοί προειδοποιούν ότι η επιβολή μιας εξωραϊσμένης εκδοχής της Ιστορίας απειλεί τον ρόλο των μουσείων ως χώρων κριτικής σκέψης. Η Ιστορία, λένε, δεν είναι εργαλείο πολιτικής επιβεβαίωσης, αλλά πεδίο διαλόγου και αμφισβήτησης. Και όπως παρατηρούσε ο «Γκάρντιαν», «σε μια βαθιά πολωμένη κοινωνία, η μάχη για το Smithsonian συμβολίζει κάτι ευρύτερο: το ποιος αποφασίζει ό,τι αξίζει να θυμόμαστε. Το μέλλον των αμερικανικών μουσείων θα δείξει αν η πολιτιστική μνήμη θα παραμείνει πολυφωνική ή αν θα υποταχθεί σε μια ενιαία, κρατικά ελεγχόμενη αφήγηση».