Φάρσες και πλάκες

Πρωταπριλιά σήμερα, το έθιμο θέλει να λέμε ψέματα, να κάνουμε φάρσες και πλάκες. Στο περσινό αντίστοιχο άρθρο είχαμε λεξιλογήσει για το ψέμα, ας δούμε σήμερα τη φάρσα και την πλάκα.

Η ιστορία της λέξης φάρσα είναι ενδιαφέρουσα. Στα ελληνικά είναι δάνειο από τα ιταλικά (farsa) και αυτό από τα γαλλικά farce, που είχε αρχική σημασία «γέμιση φαγητού»· άλλωστε το ρήμα farcir στα γαλλικά σημαίνει «παραγεμίζω». Πώς όμως από τη μαγειρική φτάσαμε στη σημερινή σημασία; Στη μεσαιωνική Γαλλία συνήθιζαν να φαιδρύνουν τις μακροσκελείς λειτουργίες της Εκκλησίας παρεμβάλλοντας σύντομα επεισόδια που παρουσίαζαν δραματοποιημένο κάποιο χωρίο της Γραφής.

Αυτά τα ιντερμέδια λέγονταν farsa στα λατινικά της εποχής, επειδή, όπως η γέμιση, έμπαιναν ανάμεσα στο «ψαχνό», στη λειτουργία δηλαδή, και ήταν κι αυτά νόστιμα, αφού παίζονταν σε λαϊκή γλώσσα και όχι στα (ακατάληπτα στους πολλούς) ιερατικά λατινικά. Μετά farce ονομάστηκε ένα κωμικό λαϊκό επεισόδιο που παρεμβαλλόταν σε θρησκευτικά έργα και τελικά αναπτύχθηκε η αυτόνομη σημασία του αστείου, του περιπαίγματος. Βέβαια εμείς έχουμε και μια άλλη λέξη που φαίνεται συγγενική με τη φάρσα: όταν κάποιος ξέρει μια γλώσσα στην εντέλεια, λέμε ότι τη μιλάει φαρσί, αλλά αυτό δεν έχει καμιά σχέση, είναι δάνειο από τα τουρκικά και σημαίνει «περσικός», επειδή η περσική γλώσσα είχε ιδιαίτερο γόητρο έχοντας μπολιάσει την τουρκική με πολλούς λόγιους όρους.

Οταν κάνουμε φάρσα σε κάποιον, μπορούμε να πούμε ότι του κάνουμε πλάκα, κι όταν γελάμε με κάποιον σπάμε πλάκα σε βάρος του, αλλά η πλάκα είναι ευρύτερη έννοια από τη φάρσα, μια και σημαίνει γενικά τη διασκέδαση με πειράγματα και αστεία κι έχει πολύ επεκταθεί τις τελευταίες δεκαετίες· όταν κάνουμε κάτι για πλάκα δεν το κάνουμε στα σοβαρά· όταν κάτι είναι ασήμαντο και ανάξιο λόγου λέμε πως είναι της πλάκας· όταν ερωτευόμαστε παράφορα παθαίνουμε την πλάκα μας με το αντικείμενο του πόθου μας· το ίδιο και όταν εντυπωσιαστούμε, θετικά ή αρνητικά, σε σημείο να μείνουμε κατάπληκτοι, παθαίνουμε την πλάκα της ζωής μας.

Αυτή η πολυσήμαντη πλάκα δεν προέρχεται από την άλλη, την κοινή (το «επίπεδο στερεό σώμα από σκληρό υλικό» που λένε τα λεξικά), όσο κι αν κάποιοι έλεγαν ότι βγήκε από τις πλάκες του γραμμοφώνου, επειδή τάχα όποιοι έρχονταν στο τσακίρ κέφι έσπαγαν τους δίσκους («έσπαγαν πλάκα») πάνω στο γλέντι. Φαίνεται όμως πως η αληθινή προέλευση είναι πιο πεζή: πρόκειται για δάνειο από το γαλλικό blague, που σημαίνει το ίδιο. Σε κάποια παλιά κείμενα διασώζεται και ο τύπος «μπλάγκα».

Παλιότερα, αν σου λέγαν κάποια εντυπωσιακή είδηση μέρα Πρωταπριλιάς δεν την πίστευες –έχω ακούσει πως ο θάνατος του βασιλιά Γεωργίου Β', που έτυχε 1η Απριλίου του 1947, άργησε να γίνει πιστευτός. Στις μέρες μας ό,τι εξωφρενικό κι αν μας πουν μάλλον θα το πιστέψουμε, αφού τίποτα δεν αποκλείεται πια, και όχι για καλό. Οπότε, ποια Πρωταπριλιά;