Να γίνετε εθελοντές (ή Just do it)

Αντιγράφω από ανάρτηση φίλου που ειρωνεύεται σωστά τις κυνικές προτροπές των κυβερνητικών για ατομική επιλογή και προφύλαξη: «να ασφαλιστείτε για σεισμό ή εργατικό ατύχημα, να πάτε σε ιδιωτικό πανεπιστήμιο, να πάτε να χειρουργηθείτε απόγευμα και να πληρώσετε, να ελέγχετε τις τιμές στα super market, να κάνετε διακοπές σπίτι σας».

Με εξαίρεση το τελευταίο όλα τα υπόλοιπα με τον σύνδεσμο «να» δεν είναι παρά ιδεολογική έγκληση. Δεν είναι τίποτα άλλο παρά το μείζον ζητούμενο της ταξικής σημερινής βιοπολιτικής παντού στον πλανήτη. Το είχε φυσικά έγκαιρα δει ο Μισέλ Φουκό στις διαλέξεις του στο Κολέγιο της Γαλλίας (1980-1984, βλ. «Η γέννηση της βιοπολιτικής», εκδ. Πλέθρον).

Το «φτιάξ’ το μόνος σου» της διαφήμισης είναι παρόμοια παρώθηση μιας δήθεν ελεύθερης επιλογής για ασφαλέστερη και καλύτερη ζωή. Να επιλέγεις εσύ και όχι να περιμένεις από το κράτος είναι το «ορθολογικό» ζητούμενο της εποχής.

Αλλά ιδού το λάθος: αυτό βασικά ήταν πάντα το ζητούμενο! Και ειδικά σε μαύρες και σκοτεινές εποχές. Αυτό το «να κάνεις εσύ» το κουμάντο σου, να πάρεις τη ζωή στα χέρια σου και θα πετύχεις, που φωνάζει δεκαετίες τώρα το american dream, δεν είναι παρά το ιερό δισκοπότηρο του νεοφιλελευθερισμού. Είναι αυτό που η διαφήμιση και τα semantics με το neuromarketing ήλθαν να «σιγουρέψουν» για το υποκείμενο: «Just do it» και «Nothing is impossible».

Αραγε κατανοούμε από πού έρχεται αυτή η ρητορική της ώθησης για να επιλέξεις τη μοίρα σου χωρίς τον πατερναλισμό του κράτους-τροφού και της κοινωνίας ως νταντά ;

Ξέρουμε άραγε από πού πηγάζει αυτό το «ελευθεριακό» πρόταγμα της δήθεν εύκολης και ασφαλούς αυτόνομης επιλογής κάθε μας πράξης, κάθε πτυχής του βίου μας;

Επειδή με το διαδίκτυο και την τεχνητή νοημοσύνη κλείσαμε τα βιβλία, καλό είναι να γνωρίζουμε ότι αυτή η θεωρία της ατομικής επιλογής δεν ανήκει αποκλειστικά και μόνο στην ιστορική ρίζα της ηθικής φιλοσοφίας του βρετανικού φιλελευθερισμού και στις διάφορες σχολές του ωφελιμισμού. Αδικούμε κυριολεκτικά τη Φιλοσοφία και τη διαχρονική της κοινωνική θέσμιση όταν γυρνάμε τόσο πίσω, ειλικρινά. Ο νεοφιλελευθερισμός έχει μεν ιστορικές φιλοσοφικές βάσεις αλλά είναι πρόσφατο -πολύ πρόσφατο- κοινωνικοοικονομικό και πολιτικό σύστημα σκέψης και εφαρμογής. Και συγγενεύει με τον ορντο-φιλελευθερισμό που καλό είναι να μάθουμε τι σημαίνει.

Από τη σχολή λοιπόν του Ordoliberalism στη Βαϊμάρη, όπως θα δεις, οι μετέπειτα δήθεν διαφορές άρχισαν να αλλάζουν ρητορική και κατεύθυνση. Και μετά τον πόλεμο μερικοί όπως οι Hayek - Von Mizes - Friedman την προσάρμοσαν απίστευτα έξυπνα και στην οικονομική πολιτική. Κάτι που φυσικά απέδωσε καρπούς ελευθερίας αλλά και ευημερίας στις δυτικές κοινωνίες. Μαζί όμως με ανισότητες και μερικές δικτατορίες (π.χ. Χιλή).

Φθάσαμε όμως σήμερα να αποκηρύσσουμε κράτος, κοινωνία, συλλογικότητες. Φθάσαμε να ακούμε το «εσύ θα επιλέξεις τη μοίρα σου»: το εμβόλιό σου, την ασφάλισή σου, τη σχολή σου, τη ζωή σου.

Αλλά η έγκληση και η προτροπή τού «πάρε τη ζωή στα χέρια σου» ειδικά στον νέο άνθρωπο δεν σημαίνει ότι ο καθένας μπορεί και να πληρώνει το πανάκριβο (στον σημερινό πληθωριστικό καπιταλισμό των χαμηλών εισοδημάτων) ασφάλιστρο κινδύνου για κάθε επιλογή του. Και το «δεν έχω ανάγκη το κράτος» δεν σημαίνει «δεν με έχει ανάγκη αυτό» (βλέπε π.χ. φόροι και επιβολή εξουσίας).

Αλλά ας δούμε τις πηγές των στοχασμών. Στο βιβλίο «Ισχυρό κράτος και ελεύθερη οικονομία» του Werner Bonefeld (εκδ. Angelus Novus, 2021) διαφωτιζόμαστε αρκετά σε μερικά σημεία (προσθέτω από το οπισθόφυλλο):

«Ο Bonefeld αναπτύσσει, κυρίως, τις ιδέες και τα επιχειρήματα της πρώτης γενιάς των ορντοφιλελεύθερων διανοουμένων. Η πολιτική εμπειρία των συνθηκών της Βαϊμάρης είναι ουσιώδης στη διαμόρφωση της ορντοφιλελεύθερης σκέψης. Και καταλήγει στις σύγχρονες ορντοφιλελεύθερες συνεισφορές ιδιαίτερα στην ανάλυση του ορντοφιλελεύθερου χαρακτήρα της ευρωπαϊκής νομισματικής ένωσης. Αναπτύσσει την επιχειρηματολογία του ώστε να αποδείξει τη λογική του σαν μια αυταρχική πρόταση σχετικά με τις πολιτικές προϋποθέσεις της ελεύθερης οικονομίας. Συσχετίζοντας τον ορντοφιλελευθερισμό με τον νεοφιλελευθερισμό, θα είχε νόημα να ειπωθεί ότι ο νεοφιλελευθερισμός είναι πιο ατομικιστικός στην αντίληψή του για την ελεύθερη οικονομία, σε αντίθεση με τον πιο κρατικοκεντρικό ορντοφιλελευθερισμό.

»Ωστόσο, η διαφορά μεταξύ ορντοφιλελευθερισμού και νεοφιλελευθερισμού της σχολής του Σικάγου δεν είναι διαφορά μεταξύ δογμάτων αλλά διαφορά ως προς την έμφαση, η οποία έχει να κάνει με το συγκεκριμένο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο έθεσαν ερωτήματα: όπως το τι περιλαμβάνεται στην έννοια της “ατομικής ιδιοκτησίας” και τι χρειάζεται να γίνει για να συντηρηθεί και να διατηρηθεί μια ελεύθερη οικονομία. Ετσι, αυτή η διαφορά είναι μια λεπτομέρεια, παρά μια πραγματική διαφορά.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η οικονομική θεωρία, αναπτυγμένη από τους Walter Eucken, Franz Böhm, Friedrich von Hayek, Wilhelm Röpke, Alexander Rüstow και άλλους [σημ.: την εποχή της Βαϊμάρης] οδήγησε στην άποψη ότι “σε μία μαζική κοινωνία, η λειτουργικότητα του συστήματος των επιχειρήσεων απαιτεί την ύπαρξη ενός σαφούς πλαισίου, βασισμένου σε κανόνες”. Η οργάνωση του ανταγωνισμού είναι ένα πολιτικό καθήκον και προσδιορίζει το φιλελεύθερο κράτος ως ισχυρό κράτος, σκοπός του οποίου είναι η “αστυνόμευση της ευταξίας της αγοράς” μέσω μιας “κεντρικής αρχής, ισχυρής αρκετά, προκειμένου να διατηρήσει την τυπική ισότητα ανταλλαγής μεταξύ των οικονομικών παραγόντων”, καθώς και η αστυνόμευση της κοινωνικής τάξης, συμπεριλαμβανομένων των δεοντολογικών, ηθικών και κανονιστικών πλαισίων της ατομικής συμπεριφοράς».

ΥΓ.: Δύσκολα νοήματα. Καλά κρυμμένα όμως πίσω από απλές προτροπές. Και όχι μόνο: «Οι άνθρωποι ρίχνουν τα προβλήματά τους στην κοινωνία. Και, ξέρετε, δεν υπάρχει αυτό που λέγεται κοινωνία! Υπάρχουν τα άτομα –άνδρες και γυναίκες– και υπάρχουν οι οικογένειες» (Μάργκαρετ Θάτσερ, το 1987). Μια αρχική παρατήρηση: η ευφυής «σιδηρά κύρια» απέφυγε επιμελώς να πει στην τότε συνέντευξή της τη λέξη «κράτος» και χρησιμοποίησε τη λέξη «κοινωνία». Σκόπιμη η σύγχυση φυσικά αλλά άκρως επιτυχημένη αφού το ρητό της έμεινε στην ιστορία.

Σήμερα όμως οι εκπρόσωποι του δικού μας κράτους, οι εκλεγμένοι εκπρόσωποι της κοινωνίας και φορείς της εξουσίας, μάλλον δεν βαρέθηκαν να λένε το ίδιο πράγμα που είπε τότε η Θάτσερ. Οταν λοιπόν τους ακούς να λένε μόνιμα (σε φωτιές, πλημμύρες, δυστυχήματα) «μην τα περιμένετε όλα από το κράτος» εκφράζουν την ιδεολογία τους: έντιμα και απλά. Και στη δημόσια συμβουλευτική τους, αυτή που νομίζουν ότι τους πληρώνουμε να μας αραδιάζουν, υπενθυμίζουν το δήθεν αυτονόητο: μας πληρώνει το κράτος που εσύ επιδοτείς, αλλά φίλε ψηφοφόρε «να το κάνεις μόνος σου»...