Από τον «καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του» και στον «καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του»

Παραμένω στο πεδίο των κοινωνικών και πολιτικών ιδεών, συσχετίζοντας τους τρεις τόμους του Κεφαλαίου με τα Grundrisse του Karl Marx. Δηλαδή:

■ Τι αποτρέπει τη «Naturidolatrie»;

Είχα την αίσθηση του νεολογισμού, όταν έγραφα για την αναγωγή της φύσης σε «καθαρό πράγμα χρησιμότητας» ή σε «καθαρό αντικείμενο για τον άνθρωπο» (1857/8:312/313). Οσο για τη «συνολική ιστορία», γιατί να μην είναι «απλώς μια συνεχής ανατροπή (Umwandlung) της ανθρώπινης φύσης»; (1847:160)

■ Στράφηκες προς την «παγκόσμια ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων»;

Προφανώς, η «universelle Entwicklung der Produktivkräfte» αντιμετωπίζεται συνάμα ως «ελεύθερη, ανεμπόδιστη, προοδευτική» («freie, ungehemmte, progressive»), στο πλαίσιο της «universelle Tendez» ή «δυνάμει» (ελληνικά στο κείμενο) του κεφαλαίου κατά τη διεργασία της «αναπαραγωγής» του («Reproduktion») (1857:438,440). Κοντολογίς, πρόκειται για την «Universalität der Individuums» και αφορά «seiner realen und ideellen Beziehungen». Σε κάθε περίπτωση η «παγκόσμια αγορά» αποτελεί την «προϋπόθεση και το αποτέλεσμα της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής» (1862/3: Γ’:250).

■ Ηταν «κανονικά παιδιά οι Ελληνες»;

Πράγματι, «Normale Kinder waren die Griechen. Der Reiz ihrer Kunst für uns steht nicht im Widerspruch zu der unentwickelten Gesellschaftsstufe, worauf sie wuchs». Δηλαδή, «κανονικά παιδιά ήταν οι Ελληνες. Η γοητεία που μας προκαλεί η τέχνη τους ανταποκρίνεται στην ελάχιστα αναπτυγμένη κοινωνία» (1857/8:31). Ist vielmehr...

■ Οντως η «κοινότητα» υπήρξε η «πρώτη μεγάλη παραγωγική δύναμη»;

Για να προλάβω τη λαβή της σκέψης σου: αν αυτή μπορεί να εκτιμηθεί ως η «πρώτη προϋπόθεση της ιδιοποίησης των αντικειμενικών όρων της ζωής και της αναπαραγωγικής και κοινωνικοποιημένης δραστηριότητας», δηλαδή της «δραστηριότητας ως ποιμένων, κυνηγών, καλλιεργητών» (1857/8: 395,376,388), αυτό δεν σημαίνει ότι ο «πρωτόγονος τύπος της κοινοτικής ή συλλογικής παραγωγής» χρεώνεται στην «κοινωνικοποίηση των παραγωγικών μέσων». Τουναντίον, ήταν «καθώς φαίνεται το αποτέλεσμα της αδυναμίας του κάθε χωριστού ατόμου». Εκεί, με την «περιορισμένη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμενων» θα μπορούσε να νοηθεί η «κοινότητα» ως η «πρώτη μεγάλη παραγωγική δύναμη» (1857/8:75). Ακριβέστερα, ως «πρωτόγονος τύπος της κοινοτικής ή συλλογικής παραγωγής» (1881:388). Μόνο η «αναίρεση» («Aufhebung») του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής, «μέσα στο πλαίσιο του ίδιου του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής», με παράδειγμα τις συνεταιριστικές κοινότητες, μπορεί να εκτιμηθεί ως «μεταβατική μορφή (Übergangsform)» προς έναν νέο τρόπο παραγωγής (1894:457).

■ Το «δικαίωμα των παραγωγών είναι ανάλογο προς την εργασία που προσφέρουν»: πρόκειται για αρχή του «αστικού δικαίου»;

Ορθά το θυμάσαι. Μόνο σε μια «ανώτερη φάση» της κομμουνιστικής κοινωνίας θα μπορούσε να «ξεπεραστεί ολοκληρωτικά ο στενός ορίζοντας του αστικού δικαίου». Είναι τότε που η κοινωνία θα «γράψει στη σημαία» της: από τον «καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του» και στον «καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του» (1857/8:20/21). Να ξαναπιάσω το νήμα των Grundrisse; Ωσπου να καταστεί εφικτή η «ελεύθερη ατομικότητα», με την εδραίωση της «καθολικής ανάπτυξης των ατόμων» και την «υπόταξη της κοινοτικής, κοινωνικής παραγωγικότητας» ως «κοινωνικής ευπορίας» («Vermögen») (1857/8:5,75), δεν θα έχει αρθεί ο «στενός ορίζοντας του αστικού δικαίου».

■ Τι δεν θα επιτρέψει την αναπαραγωγή της «ακέφαλης αστικής μορφής»;

Εχεις εξελιχθεί σε «πειραχτήρι»; Και τώρα η «bornierte bürgekiche Form»; Αν, όμως, συντελεστεί η δυνατότητα να παράγει ο «άνθρωπος» τη «δική του γενικότητα» («Universalität») και δεν εξαντλείται σε κάτι το εντελώς «ορισμένο»; Δηλαδή, αν τούτο θα συνιστά «δημιουργική καταβολή», έστω δίχως «άλλη προϋπόθεση» που να προκύπτει από την «προηγηθείσα ιστορική ανάπτυξη», δεν θα πρόκειται για «αναπαραγωγή». Τι αποκλείει την «παλινόρθωση»; Δεν μπορώ να φανταστώ κάτι τέτοιο, όταν μάλιστα θα έχει εδραιωθεί ως «αυτοσκοπός» η «ανάπτυξη όλων των ανθρωπίνων δυνάμεων», ιδίως κατά τρόπο που «δεν συγκρίνεται με τα προγενέστερα πρότυπα». Θα πρόκειται για την «τέλεια ανάπτυξη της κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στις δυνάμεις της φύσης»; τόσο «πάνω σ’ αυτό που λέμε φύση» όσο και στην «ίδια του τη φύση». Μια διαρκής συγκομιδή «πλούτου» που θα αφορά τη «γενικότητα των αναγκών, των ικανοτήτων, των απολαύσεων, των παραγωγικών δυνάμεων κ.λπ. των ατόμων» (1857/8:387 και 607).

■ Τι θα περιείχε ο «ελεύθερος χρόνος»;

Αν και ο χαρακτηρισμός του χρόνου ως «ελεύθερου» μπορεί να υπονοεί απλώς μια πρωτοβάθμια εμβάθυνση στο θέμα, ό,τι ήδη είχε ονομαστεί «freie Zeit» στη δική μου αντίληψη περιελάμβανε τόσο τον χρόνο ανάπαυσης όσο και τον χρόνο που αναλώνεται σε «ανώτερες δραστηριότητες» (1857/8:599).

■ Γιατί δεν μπορούσε η «ατομική ιδιοκτησία» να «καταργηθεί νωρίτερα»;

Επαναλαμβάνεις («frücher») το ερώτημα που έθεσε ο Friedrich (1847:371/372) για να απαντήσει αρνητικά («Nein»), με μια συνοπτική ιστορική σκιαγράφηση από το τέλος του Μεσαίωνα έως «τώρα» που η «κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας» κατέστη «όχι μόνο εφικτή, αλλά και συνάμα παντελώς αναγκαία». Στο Μανιφέστο (1848:473,472,475) η διατύπωση αυτή διευρύνεται με την αναφορά στη «μισθωτή εργασία» ως «όρου ύπαρξης του κεφαλαίου» και με τη διαπίστωση ότι οι «όροι ύπαρξης της παλαιάς κοινωνίας έχουν ήδη εκμηδενιστεί μέσα στους όρους ύπαρξης της εργατικής τάξης». Επιπλέον, η ιδιοκτησία στη «σημερινή της μορφή» εδράζεται στην αντίθεση κεφαλαίου και μισθωτής εργασίας» («Lohnarbeit»). Μάλιστα, στα «Προσχέδια» του Κεφαλαίου (1857/8:75) ως «τρίτη βαθμίδα» («Stufe») στις «κοινωνικές μορφές» εμφανίζεται η «ελεύθερη Individualität» που έχει προκύψει από την «καθολική ανάπτυξη των ατόμων» και την «υπόταξη της κοινοτικής και κοινωνικής τους παραγωγικότητας» ως «κοινωνικής τους ικανότητας».

■ Ποιοι εκλαμβάνονται ως «προχθεσινοί νεόπλουτοι»;

«Parvenus von vorgestern»; Πρόκειται για έκφραση των «Προσχεδίων» του Κεφαλαίου (1857/8:545) και αφορά όσους πιστεύουν ότι η «κυριαρχία της μεσαίας τάξης» σημαίνει την «τελική απόληξη της παγκόσμιας ιστορίας». Μια «ιδέα αναμφίβολα θελκτική» για όσους αυταπατώνται, χωρίς να έχουν ωριμάσει, ότι οι ιδέες τους ουδέποτε θα ανασκευαστούν…

* Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων