Τα «προσχέδια» έμειναν απλώς στο ράφι;

Τελευταία επανήλθε ο προβληματισμός για τη σχέση του Κεφαλαίου (τ. 1ος, 1867˙ τ. 2ος, 1885˙ τ. 3ος, 1894) με ό,τι ονομάστηκε Grundrisse der Kritik der Politischen Ökonomie (1857/1858). Οι παραπομπές που ακολουθούν προκύπτουν από τη γερμανική έκδοση των Απάντων του Mαρξ. Δηλαδή:

1. Τι συνεπάγεται ότι ο άνθρωπος είναι «κοινωνικό ζώο»; Ξεκινώ από το δικό σας: «ζῷον πολιτικόν» (ελληνικά στο κείμενό μου) για να προσθέσω ότι είναι «ένα ζώο που μπορεί να εξατομικευθεί μόνο μέσα στην κοινωνία». Πάλι, συνεχίζοντας, θυμίζω τον Αριστοτέλη: η «παραγωγή του απομονωμένου ατόμου έξω από την κοινωνία» - πράγμα σπάνιο που θα μπορούσε «κατά τύχη» να συμβεί στην «ερημιά» σε κάποιον «έξυπνο πολιτισμένο» που ήδη «κατέχει μέσα του δυνάμει τις κοινωνικές δυνάμεις» - αποτελεί «πράγμα εξίσου αδύνατο όσο και η εξέλιξη της γλώσσας χωρίς άτομα που ζουν και μιλούν μαζί». (1857/8:5-6)
2. Στάθηκες κάποτε στη σχετικότητα του «ορισμού»; Σ’ αυτό έφτασε, επίσης, ο Fred προλογίζοντας τον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου (1894:20), ακριβώς για να με υπερασπίσει από επικριτές μου μπροστά σε «ein für allemal gültigen Definitionen». Πράγματι, δεν επρόκειτο για «starre ορισμούς», αλλά για αποτύπωση της «ιστορικής διεργασίας σχηματισμού» της «κεφαλαιοκρατικής παραγωγής». Ηδη, στον πρώτο τόμο αυτού του βιβλίου, είχα υπομνήσει ότι ο γενικός ορισμός δεν «αξίζει τίποτε, γιατί του λείπει το ιστορικό στοιχείο», ενώ στα Grundrisse (1857/8:7,10) είχα σταθεί στο «γενικό» που μερικώς ανευρίσκεται είτε σε «όλες τις εποχές» είτε σε «ορισμένες». Και τούτο γιατί το «Allgemeines» είναι διαρθρωμένο με «πολλούς τρόπους» και διαχωρίζεται με «διαφορετικούς καθορισμούς». Σε κάθε περίπτωση, το προέχον ήταν να οριοθετηθεί η «πραγματική ιστορική βαθμίδα της παραγωγής».
3. Εστω˙ πώς ο ίδιος κατανοούσες τη «μέθοδό» σου; Ο,τι ονομάζω «theoretische Methode»; Ας ανατρέξω σε χειρόγραφο που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1903 στο περιοδικό Die Neue Zeit και το οποίο συμπεριλήφθηκε στην έκδοση των Grundrisse. Αν εκτιμηθεί ως «συγκεκριμένη» αφετηρία ο πληθυσμός μιας χώρας, γιατί τάχα θα αποτελούσε το «θεμέλιο και το υποκείμενο ολόκληρης της παραγωγικής πράξης της κοινωνίας», γρήγορα θα αποδειχθεί «αφαίρεση», αν βέβαια απαλειφθούν τα ταξικά σύνολα και υποσύνολα που τον απαρτίζουν. Κι αυτά με τη σειρά τους είναι «κενή λέξη», αν αγνοηθούν τα καθοριστικά τους στοιχεία, όπως λόγου χάρη η μισθωτή εργασία και το κεφάλαιο που προϋποθέτουν «ανταλλαγή, καταμερισμό εργασίας, τιμές κ.λπ.». Ετσι εξακοντίζεται από τον ερευνητικό φακό η «χαοτική παράσταση του όλου» για να αναδυθεί η «πλούσια σε καθορισμούς και σχέσεις ολότητα». Δηλαδή, να «ανυψωθεί» («aufzusteigen») το «αφηρημένο» στο «συγκεκριμένο» κατά την προσπάθεια της σκέψης να το αφομοιώσει, άσχετα αν η διεργασία γένεσης του «συγκεκριμένου» υπήρξε διαφορετική (1857/8:21/22). Παραφράζοντας ελαφρώς μια παράγραφο από το ίδιο κείμενο μπορούμε να υποθέτουμε βάσιμα ότι η κριτική προσέγγιση του κοινωνικού πεδίου δεν παράγει μόνο ένα αντικείμενο για το υποκείμενο, αλλά και αντίστροφα ένα υποκείμενο για το αντικείμενο. Ή με μια διατύπωσή μου κάπως μεταγενέστερη (24.1.1865:28), η επιστήμη «πρέπει να αντλεί» τον θεωρητικό της εξοπλισμό «μέσα από την κριτική γνώση της ιστορικής κίνησης, η οποία παράγει από μόνη της τους υλικούς όρους της χειραφέτησης». Επιστρέφοντας μάλιστα στην Deutsche Ideologie, δηλαδή στο χειρόγραφο όπου είχε επιτευχθεί η «αυτογνωσία» του Friedrich και η δική μου με την απόπειρα εξοβελισμού των αφαιρέσεων της νιότης μας, μπορούμε να διακριβώσουμε την ανάγκη της συνεχούς κατάδειξης του «συνδέσμου» της «κοινωνικής» και «πολιτικής άρθρωσης» («Gliederung») με την «παραγωγή» (1845/1846:25). Τούτο προφανώς συμβαίνει στους κόλπους της ιστορικής πραγματικότητας («Wirklichkeit») που είναι δεμένη με την επενέργεια των ανθρώπων και δεν αντιμετωπίζεται ως απλό εξωτερικό δεδομένο («Realität»). Αν και κάποτε μίλησα για «Realität της πραγματικής ανθρώπινης ουσίας» (Σεπτ. 1843: 344), τούτο συνέβαινε σε συνδυασμό με την «πραγματική ζωή» και την «πραγματική Wirklichkeit»...
4. Υπάρχει «θεωρητικά συνεπής μορφή της πορείας της ιστορίας»; Προφανώς όχι αν δεν συγκρίνεται με το εκάστοτε παρόν της. Ή, με τη δική μου διατύπωση, αν δεν αποτυπώνεται η «άρθρωσή» της στο «εσωτερικό της σύγχρονης κοινωνίας»(1857/8:615-642).
5. Πώς διέκρινες το «δημιουργούμενο αποτέλεσμα» από την «έτοιμη προϋπόθεση»; Πρόκειται για διατύπωση των «προσχεδίων» του Κεφαλαίου (1857/8:117) και αφορά την «εν γένει κοινωνική εργασία» ή τον «κοινωνικό χρόνο εργασίας» που βρίσκεται σε «λανθάνουσα κατάσταση»;
6. 6. Πώς αποτρέπεται ο «αναλογικός συλλογισμός» μετάβασης από τη «φυσική επιλογή» στην «κοινωνική επιλογή»; Ή και το αντίστροφο: από την «κοινωνική επιλογή» στη «φυσική επιλογή». Γιατί και με τους δύο τρόπους μετάβασης «έμπλεξα». Ας πάρουμε τα κείμενα με τη χρονολογική τους σειρά. Πίσω από την «οργανική ολότητα» των Grundrisse (1857/8:20/21,345) το πολύ πολύ να κρύβεται ο Quesnay (και όχι ο επακολουθών κατά μία, περίπου, διετία Darwin). Αντιλαμβάνομαι, βέβαια, τους λόγους που στους κόλπους του SPD συντελέστηκε η δαρβινίζουσα υπαγωγή της επανάστασης στην ιδέα της «μεταλλαγής». Γεγονός που δεν μπόρεσαν να αποτρέψουν ο Fred και η πρόωρη γήρανσή μου.
7. Σε τι παραπέμπει το «γενικό επίπεδο της επιστήμης»; Σε συνδυασμό με την «πρόοδο της τεχνολογίας» ή, αν προτιμάς, «με την εφαρμογή αυτής της επιστήμης στην παραγωγή» εξαρτάται η «δημιουργία του πραγματικού πλούτου» (1857/8:592).
8. Γιατί δεν δημοσίευσες πρώτα τα Grundrisse; Τα Προσχέδια του Κεφαλαίου, των ετών 1857/8, ήταν μια «γενική εισαγωγή» που εγκατέλειψα για να μη φανεί στον αναγνώστη ως a priori διατύπωση «συμπερασμάτων». Αυτά πρέπει πρώτα να «αποδειχθούν» ως διεργασία μετάβασης από το «μερικό» στο «γενικό». Επομένως, αρκούσαν ορισμένες «νύξεις» για τον «δρόμο» που διήνυσαν οι «πολιτικο-οικονομικές μου έρευνες» (1859:7).
9. Ποια καταγγέλλεται ως η «κοινή πόρνη»; Προφανώς το χρήμα (Απρ.-Αύγ.1844:563/564) που κινείται ως «μαστροπός»/«Kuppler» ανάμεσα στην «ανάγκη» και στο «αντικείμενο» ή ανάμεσα στη «ζωή» και στα «μέσα ζωής του ανθρώπου». Ο Σέξπιρ μάλιστα την ονομάζει «κοινή πόρνη» - «Gemeine Hure» κατά τη μετάφραση που παραθέτω. Πάντως στα Grundrisse (1857/8:80) μίλησα για τη «γενική Prostitution», μνημονεύοντας ό,τι απέδιδε ο Σέξπιρ στο χρήμα, ενώ στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου (1867:146) παρέθεσα αυτολεξεί, σε υποσημείωση, τους στίχους του για την «κοινή πόρνη» («Τίμων ο Αθηναίος»), καθώς επίσης και από την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή (στίχ. 295-301): «Οὐδὲν γάρ ἀνθρώποισιν οἷον ἄργυρος κακὸν νόμισμ’ ἔβλαστε…».
10. Ποιοι αποδελτιώνονται ως οι «τομείς» της οικονομίας; Στα Grundrisse (1857/8:10-21,11) αυτοί κατονομάζονται: «παραγωγή», «διανομή», «ανταλλαγή», «κατανάλωση». Μόνο που η υπόμνηση είναι αναμενόμενη: πρόκειται για «σύλληψη πραγματικών σχέσεων» και όχι για «διαλεκτική εξίσωση (Ausgleichung) εννοιών».

*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων