Πίστη και αντίσταση: ο Μπονχέφερ ενάντια στον ναζισμό

Ογδόντα χρόνια συμπληρώθηκαν στις 9 Απριλίου από την εκτέλεση του Γερμανού Λουθηρανού πάστορα, θεολόγου και ιεραποστόλου Ντίτριχ Μπονχέφερ στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Φλόσενμπεργκ, λίγες εβδομάδες πριν από την άνευ όρων παράδοση του Γ’ Ράιχ. Ηταν ένα από τα τελευταία θύματα εκ των συνολικά είκοσι χιλιάδων που εκτελέστηκαν λόγω της -πραγματικής ή θεωρούμενης- συμμετοχής τους στο αποτυχημένο σχέδιο δολοφονίας του Χίτλερ και ανατροπής του ναζιστικού καθεστώτος στις 20 Ιουλίου 1944.

Ο Μπονχέφερ, γεννημένος το 1906 στο Βρότσλαβ της σημερινής Πολωνίας σε γερμανική οικογένεια, αποτελεί μια από τις πιο λαμπρές μορφές της μικρής αλλά ποικιλόμορφης ενδογερμανικής αντίστασης κατά του ναζισμού. Ηταν μόλις 39 χρόνων όταν απαγχονίστηκε από τους ναζί, όμως είναι τόσο πλούσιο (και τόσο αξεχώριστο από τη δράση του) το θεωρητικό έργο που μας άφησε, ώστε η σκέψη του -μια τολμηρή σύνθεση θεολογίας, πολιτικής αγωνιστικότητας και δίψας για κοινωνική δικαιοσύνη- εξακολουθεί να ασκεί σημαντική επιρροή σε στοχαστές και πολιτικούς ακτιβιστές σε όλον τον κόσμο.

Η σκέψη του, που περιστρέφεται γύρω από τη σχέση του ατόμου με την κοινωνία και του Θεού με τον κόσμο, εκτυλίσσεται μέσα από βιβλία όπως «Το τίμημα της ακολουθίας» (1937), η «Ζωή μαζί» (1939) και η «Ηθική» (που εκδόθηκε μεταθανάτια). Δυστυχώς κανένα από τα βιβλία του δεν κυκλοφορεί μέχρι στιγμής στα ελληνικά: όσοι θέλουν να τα μελετήσουν πρέπει να ανατρέξουν στις αγγλικές και στις γερμανικές εκδόσεις.

Γι’ αυτό και προκαλεί ιδιαίτερη χαρά η έκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, μιας σειράς κειμένων του, αντιπροσωπευτικών της σκέψης του στη διάρκεια του σύντομου βίου του. Το βιβλίο που τα ανθολογεί, με τον τίτλο «Ο ενήλικος κόσμος», κυκλοφόρησε στην 80ή επέτειο από τις εκδόσεις Firebrand. Περιλαμβάνει κείμενα που διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες: τη σύνοψη των πρώιμων πολιτικών και θεολογικών σκέψεων του Μπονχέφερ κατά τη διαμονή του στις ΗΠΑ, την αποτίμησή του, το 1943, για τα δέκα χρόνια ναζιστικής εξουσίας, και, τέλος, τις επιστολές του από τη φυλακή κατά τον τελευταίο χρόνο της ζωής του. Οπως εξηγεί στην εισαγωγή του ο μεταφραστής Δημήτρης Μ. Μόσχος: «Τα κείμενα επιλέχθηκαν με κριτήριο να γίνει εναργέστερη η ανάπτυξη των εννοιών της κοινότητας, της ευθύνης, της ελευθερίας και της ενηλικίωσης με σύντομο και περιεκτικό τρόπο» (σ. 25).

Διαβάζοντάς τα διαπιστώνουμε ότι, παρά την αντιφατική στάση του συγγραφέα τους -από την αρχική διστακτικότητά του ως προς το ζήτημα της πολιτικής εμπλοκής των χριστιανών κατά τον Μεσοπόλεμο μέχρι τη σύλληψη του χριστιανισμού ως βάσης για απελευθερωτική πολιτική δράση (και τελικά την πλήρη εμπλοκή του ίδιου σε αυτήν)-, ο Μπονχέφερ διαπνεόταν ανέκαθεν από την υπεράσπιση του κοινωνικού ρόλου της χριστιανικής πίστης.

«Ο Θεός που είναι μαζί μας είναι ο Θεός που μας εγκαταλείπει (Μκ 15:34). Ο Θεός είναι αδύναμος και ανίσχυρος στον κόσμο και αυτός είναι ακριβώς ο τρόπος, ο μόνος τρόπος, με τον οποίο ο Θεός είναι μαζί μας και μας συντρέχει» | Ντίτριχ Μπονχέφερ, επιστολή από τη φυλακή, 16 Ιουλίου 1944

Ξεκινώντας στις αρχές της δεκαετίας του 1930 ως σχετικά συντηρητικός θεολόγος και ζώντας ένα μικρό διάστημα στις ΗΠΑ, συσχετίστηκε με τον αφροαμερικανικό προτεσταντισμό και, μέσω αυτού, με την ερμηνεία του Ευαγγελίου ως καταστατικού κειμένου για την εναντίωση στην κοινωνική αδικία και τους φυλετικούς αποκλεισμούς (με βάση αυτή την ερμηνεία, οι ίδιες αυτές αφροαμερικανικές εκκλησιαστικές κοινότητες, τριάντα χρόνια μετά, θα γίνουν ο καταλύτης του κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα στις ΗΠΑ, όπως τεκμηριώνει ο Charles Marsh στο βιβλίο του «God’s Long Summer: Stories of Faith and Civil Rights»). Ηταν όμως η άνοδος του ναζισμού, οι προσπάθειες «αριανοποίησης» του χριστιανισμού (βλ. Deutsche Christen), το πρόγραμμα ευθανασίας Τ-4 και οι διώξεις κατά των Εβραίων που έκαναν τον Μπονχέφερ να ριζοσπαστικοποιηθεί. Οντας ιδρυτικό μέλος της Ομολογούσας Εκκλησίας (Bekennende Kirche), ανέπτυξε μια πολιτικοποιημένη θεολογία ως απάντηση στη συμβιβαστική στάση των συντηρητικών χριστιανικών κύκλων της Γερμανίας απέναντι στο ναζιστικό καθεστώς και ειδικά στις θεωρίες του Καρλ Σμιτ.

«Ενήλικος κόσμος» για τον Μπονχέφερ σημαίνει την εγκατάλειψη μιας λανθασμένης κοσμικής αντίληψης περί «παντοδύναμου» Θεού και την ελεύθερη αποδοχή του Θεού της Βίβλου που εκφράζει τη δύναμή του στον κόσμο μέσα από την αδυναμία του, λαμβάνοντας μορφή πάσχοντος δούλου και ταυτιζόμενος οντολογικά με το τελευταίο περιθωριοποιημένο πλάσμα του. Σημαίνει επίσης τη συσπείρωση της κοινωνίας ως κοινότητας (μιας αντι-Volksgemeinschaft, θα λέγαμε) «γύρω από την ιδέα μιας δικαιοσύνης της αντίστασης, στην οποία δεν υπάρχει ούτε ηγεσία ούτε ανταμοιβή, ούτε ατομικό ή συλλογικό συμφέρον. Αναλαμβάνει την ευθύνη της βοήθειας και της στήριξης όσων υποφέρουν από καθαρή επιλογή γιατί κρίνει ότι η έκτακτη κατάσταση το απαιτεί» (σ. 22). Είναι η ιδέα ενός πολιτικού χριστιανισμού που, σε αντίθεση με τις χριστιανοσοσιαλιστικές τάσεις της εποχής που ακολουθούσαν αναρχικές ή μαρξιστικές παραδόσεις, «επιχειρεί να συλλάβει την έννοια της πολιτικής και της αντίστασης αποκλειστικά μέσα από τη Βίβλο» (ό.π.). Η ιδέα αυτή έλκει τις ρίζες της ήδη από το 4ο κεφάλαιο της «Γένεσης», ως μια υπεύθυνη στάση απέναντι στους συνανθρώπους μας, η οποία, χρησιμοποιώντας την αποστροφή του Κάιν ως αντιπαράδειγμα, προτάσσει το «Ναι, είμαι φύλακας του αδερφού μου».

Σπάνια ένα τόσο μικρό και «ταχυδιάβαστο» βιβλίο μπορεί να αποτελέσει ικανοποιητική βάση συζήτησης και αλληλοκατανόησης ανάμεσα σε ένθεους και άθεους -με αναγκαία, βέβαια, προϋπόθεση, την αγάπη αμφοτέρων στον/στην πλησίον. Οπως άλλωστε μας προειδοποιεί ευθύς αμέσως, εισαγωγικά, ο Δημήτρης Μ. Μόσχος: «Οσοι διαβάζουν αυτές τις γραμμές, θα πρέπει να μη λογαριάζουν αυτό το μικρό βιβλίο για ελαφρύ, να μην απατώνται από το υλικό του βάρος. Πολύ μικρά πράγματα καθώς και μεμονωμένες μικρές πράξεις έχουν, υπό τις κατάλληλες συνθήκες, τεράστιο βάρος. Πρόκειται για τη σκέψη ενός ανθρώπου που ξεπέρασε τον εαυτό του έχοντας στο μυαλό του μόνο μια ιδέα να τον οδηγεί: το πάθος για την υπεράσπιση όσων υποφέρουν» (σ. 9).