Η Κλάρα, η Βικτόρια και ο θάνατος του τέρατος Μπερχές

«Eίμαστε η μνήμη που έχουμε και η ευθύνη που αναλαμβάνουμε. Χωρίς μνήμη δεν υπάρχουμε, δίχως ευθύνη ίσως δεν αξίζει να υπάρχουμε». Ο Χοσέ Αντόνιο Μπερχές σίγουρα δεν διάβασε ποτέ Ζοζέ Σαραμάγκου, αλλά τη μνήμη την έθαψε σαδιστικά, πιστεύοντας ότι έτσι καταδίκαζε σε ανυπαρξία τα θύματά του, και την ευθύνη για τα εγκλήματά του δεν την ανέλαβε ποτέ, παραμένοντας ώς το τέλος του ένα διεστραμμένο ον ανάξιο να υπάρχει.

Πεθαίνοντας την περασμένη εβδομάδα πήρε μαζί του στον τάφο τα μυστικά ενός από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της δικτατορίας στην Αργεντινή: της κλοπής των μωρών των κρατούμενων γυναικών που γεννιόντουσαν στα στρατόπεδα εξόντωσης και -με τη διαμεσολάβηση τεράτων όπως ο Μπερχές- δίνονταν σε οικογένειες στρατιωτικών και βασανιστών για να ανατραφούν με «εθνικοχριστιανικά» ιδεώδη. Ανάμεσά τους και η Βικτόρια, κόρη του Ελληνα Κωνσταντίνου Πετράκος και της Μαρία Ελοΐσα Καστελίνι, που γεννήθηκε σε αιχμαλωσία και δεκαετίες τώρα την αναζητά η αδελφή της, η Κλάρα Πετράκος.

Κλέβοντας παιδιά αγωνιστών

Ο Μπερχές, γιατρός της αστυνομίας του Μπουένος Αϊρες, ήταν βασικό γρανάζι του μηχανισμού κρατικής τρομοκρατίας στην Αργεντινή. Μέλος στρατιωτικής ομάδας που δούλεψε στα μυστικά κέντρα κράτησης της πρωτεύουσας, παρακολουθούσε τη σωματική κατάσταση των απαχθέντων όσο τους βασάνιζαν. Οχι για να ανακουφίσει τον πόνο τους αλλά για να παρατείνει την οδύνη τους εξασφαλίζοντας πως τα βασανιστήρια μπορούσαν να συνεχιστούν χωρίς να προκαλέσουν άμεσο θάνατο.

Ηταν ο εμπνευστής της λειτουργίας ενός υποτυπώδους μαιευτηρίου στο κέντρο κράτησης Μπάνφιλντ, που έπειτα «καθιερώθηκε» και σε άλλα κολαστήρια. Εγκυες κρατούμενες αναγκάζονταν να γεννήσουν υπό απάνθρωπες συνθήκες. Ο Μπερχές επόπτευε τους τοκετούς, έπαιρνε τα μωρά, φρόντιζε για πλαστά πιστοποιητικά και τα παρέδιδε σε οικογένειες στρατιωτικών. Χάρη στη δουλειά οργανώσεων όπως οι «Γιαγιάδες της Πλατείας του Μάη», που έχουν καταφέρει να επιστρέψουν στις πραγματικές τους οικογένειες 140 από τα περίπου 500 κλεμμένα παιδιά, αποδείχθηκε πως αυτή η αρπαγή «ήταν ένα συστηματικό σχέδιο που στόχευε στη διαγραφή της ίδιας της ταυτότητας των παιδιών και στη διάρρηξη των οικογενειακών δεσμών».

Πού είναι η Βικτόρια;

Η Κλάρα Πετράκος θα τα μάθαινε όλα αυτά μεγάλη πια. Ηταν μηνών όταν εξαφάνισαν τους γονείς της. Πίστευε πως οι μετανάστες Ελληνες παππούδες της με τους οποίους μεγάλωσε ήταν οι γονείς της. Μόνο έφηβη άρχισε να ζητά απαντήσεις κι έμαθε την αλήθεια.

Τη μητέρα της, τριών μηνών έγκυο, την απήγαγαν τον Νοέμβριο του 1976 από τη δουλειά της. Κατέληξε στο Μπάνφιλντ, όπου μεταξύ 10 και 12 Απριλίου του 1977 γέννησε ένα κοριτσάκι: τη Βικτόρια (Νίκη). Δέκα μέρες μετά τη γέννα, της πήραν το μωρό και τη μετέφεραν μαζί με ομάδα άλλων κρατούμενων σε άγνωστο προορισμό. Εκτοτε εξαφανίστηκε. Ο πατέρας της ο Κωνσταντίνος, που είχε έρθει παιδί στην Αργεντινή, στα τέσσερά του χρόνια, διέφυγε τη σύλληψη και τον Μάρτιο του 1977 με ελληνικό διαβατήριο που εξέδωσε η πρεσβεία μας στο Μπουένος Αϊρες επιχείρησε να φτάσει στην Ισπανία. Αλλά τα ίχνη του χάθηκαν χωρίς να μαθευτεί αν μπόρεσε να φύγει από τη χώρα.

Μόλις ενηλικιώθηκε, η Κλάρα ξεκίνησε την επίπονη προσπάθεια να βρει τους δικούς της. Απευθύνθηκε στην ελληνική πρεσβεία το 1996 για να ζητήσει βοήθεια. «Με αγνόησαν, ένα τείχος είχα απέναντί μου», μου έλεγε η Κλάρα οργισμένη πριν από 20 χρόνια, όταν πρωτομιλήσαμε μέσα από μια καμπάνια που είχε ξεκινήσει στο διαδίκτυο: με τις φωτογραφίες των γονιών της και ένα πλαίσιο κενό με ένα μεγάλο ερωτηματικό που από κάτω έγραφε «Βικτόρια», ζητούσε από όποιον ήξερε οτιδήποτε γι’ αυτούς να επικοινωνήσει μαζί της.

Η Κλάρα αφιέρωσε τη ζωή της σε αυτή την αναζήτηση: μάζευε πληροφορίες, συναντούσε παλιούς κρατούμενους, διάβαζε σχολαστικά κάθε έρευνα και χρειάστηκαν πολλά χρόνια για να ανασυνθέσει τη ζωή της οικογένειάς της, με τη βοήθεια και οργανώσεων όπως η HIJOS (οργάνωση των παιδιών των αγνοούμενων και των δολοφονημένων) και οι «Γιαγιάδες της Πλατείας του Μάη», όπου μετείχε ενεργά.

Η Βικτόρια έγινε πλακάτ, ροκ τραγούδι, ντοκιμαντέρ. Αλλά έπειτα από τριάντα χρόνια αναζήτησης, η Κλάρα δεν έχει καταφέρει να την εντοπίσει. Στις δίκες όπου συμμετείχε μαζί με άλλες οικογένειες αγνοουμένων, θυμάται τη στάση του Μπερχές: «Αμετανόητος, να κάθεται αλαζονικά να μας κοιτά σαν να είμαστε κουνούπια. Να ψάχνουμε δεκαετίες την αδελφή μου και αυτός να μπορεί να δώσει τέλος στο μαρτύριο με μια λέξη, ένα όνομα, και να μην το κάνει».

Ο Μπερχές καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, ανάμεσά τους και για σφετερισμό μωρών που γεννήθηκαν σε αιχμαλωσία στη διάρκεια της δικτατορίας, αλλά χάρη στα προνόμια των χουντικών, τα τελευταία χρόνια ήταν σε κατ’ οίκον περιορισμό. Πέθανε χωρίς να δώσει έστω και μία πληροφορία για το σε ποιους παρέδωσε τα παιδιά ή για το τι απέγιναν οι μητέρες τους και οι άλλοι αγνοούμενοι.

«Θέλουμε ολόκληρη τη μνήμη, να ξέρουμε πού είναι», λέει η Κλάρα, που ακόμα ψάχνει τη Βικτόρια και πλέον μετέχει εθελοντικά με μια ομάδα «αναζητητών», όπως τους αποκαλούν, που βοηθά πολίτες να βρουν τις βιολογικές τους οικογένειες. «Χάρη σε αυτή τη δουλειά, τουλάχιστον 30 άτομα κατάφεραν να βρουν την οικογένειά τους. Και είναι τεράστια ευτυχία κάθε φορά, είναι σχεδόν σαν να έβρισκα την αδελφή μου».

Στην Αργεντινή του ακροδεξιού Χαβιέρ Μιλέι, που περιέκοψε κατά 40% τις δημόσιες υπηρεσίες ανθρωπίνων δικαιωμάτων και διέλυσε στην ουσία την Conadi, την Εθνική Επιτροπή για το Δικαίωμα στην Ταυτότητα, οργάνωση η οποία αναζητά τα παιδιά των αγωνιστών που έκλεψε η δικτατορία, υπάρχει ανοιχτό ένα ιστορικό χρέος απέναντι στη Μνήμη, μου έλεγε χτες η Κλάρα. «Αν και ήξερα πως ποτέ δεν θα μιλούσε παρά για να πει ψέματα, μαθαίνοντας για τον θάνατό του ένιωσα πως έκλεινε ακόμη μια πιθανότητα να βρω την αδελφή μου και τόσα παιδιά που δεν έχουμε ανακτήσει. Νιώθω οργή και ανημπόρια, συναισθήματα που αφθονούν και εντείνονται σ’ αυτούς τους καιρούς».