Φτωχοί σκάβουν για υδράργυρο κι ας τους σκοτώνει

Οι κάτοικοι της Πολιτείας διακινδυνεύουν τα πάντα για να ανταποκριθούν στην τεράστια ζήτηση του επικίνδυνου μετάλλου θαμπωμένοι από την άνοδο της διεθνούς τιμής του χρυσού, που χρειάζεται τον υδράργυρο για τον διαχωρισμό του από άλλα στοιχεία.

Αντί να μειωθεί, η ζήτηση αυξήθηκε μετά το 2017, όταν τέθηκε σε εφαρμογή η διεθνής Σύμβαση της Μιναμάτα, που με στόχο την προστασία της ανθρώπινης υγείας και του περιβάλλοντος προβλέπει τη σταδιακή απαγόρευση του υδράργυρου σε διάφορες βιομηχανίες, ιδίως στην εξόρυξη χρυσού.

Με το κλείσιμο πολλών μεγάλων ορυχείων στον κόσμο το Μεξικό, που διαθέτει τη δεύτερη μεγαλύτερη παραγωγή υδράργυρου στον πλανήτη μετά την Κίνα, ήρθε να καλύψει το κενό. Οδηγώντας και στην εκτόξευση της τιμής του: αν πριν 15 χρόνια πουλιόταν για 20 δολάρια το κιλό, σήμερα η τιμή του ξεπερνά τα 330 δολάρια, σύμφωνα με την Υπηρεσία Περιβαλλοντικής Ερευνας (ΕΙΑ), μια οργάνωση που ερευνά τα περιβαλλοντικά εγκλήματα.

Καρτέλ και φτώχεια

Εκθεση της ΕΙΑ έδειξε πως από τον Απρίλιο του 2019 ώς τον Ιούνιο του 2025 διακινήθηκαν στη Λατινική Αμερική κάπου 200 τόνοι υδράργυρου που παράχθηκαν στην Πολιτεία Κερέταρο του Μεξικού: η μεγαλύτερη ποσότητα που έχει διακινηθεί σε παγκόσμιο επίπεδο και από την οποία παράχθηκε παράνομος χρυσός αξίας τουλάχιστον οκτώ δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Η έρευνα της ΕΙΑ αποκαλύπτει πως μεγάλο μέρος του μεξικανικού υδράργυρου προέρχεται από ορυχεία που ελέγχει το καρτέλ ναρκωτικών Χαλίσκο Νέα Γενιά. Ο υδράργυρος που παράγεται στα παράνομα ορυχεία του Μεξικού φτάνει στα χρυσωρυχεία της Βολιβίας, της Κολομβίας και του Περού, κάποια από τα οποία επίσης ελέγχονται από καρτέλ.

Ωστόσο, ανθρακωρύχοι κι ερευνητές υποστηρίζουν πως η αναφορά σε παρουσία των καρτέλ έχει κυρίως ως στόχο την ποινικοποίηση των πιο ευάλωτων εργαζόμενων στα ορυχεία. «Αυτό που κάνουμε δεν είναι έγκλημα», διαμαρτυρόταν σε ρεπορτάζ του πρακτορείου ΑΡ ο 44χρονος Κάρλος Μαρτίνες, επικεφαλής ενός άτυπου ορυχείου της περιοχής. «Απλά εργαζόμαστε».

Αυτοί οι εργάτες είναι ο τελευταίος και πιο επισφαλής κρίκος στην αλυσίδα του πλούτου που παράγει ο υδράργυρος. Οι «κογιότ», οι διακινητές, τους τον αγοράζουν για ψίχουλα και τον πουλάνε στις γειτονικές χώρες σε δεκαπλάσια τιμή. «Κερδίζουν σε βάρος μας», έλεγε στην πλατφόρμα περιβαλλοντικής δημοσιογραφίας Proceso, o Πέδρο – μεταλλωρύχος από τα 10 του. «Αλλά το ορυχείο είναι το μόνο μας μέσο βιοπορισμού. Δεν υπάρχει άλλη δουλειά εδώ».

Υπάρχει, όμως πολλή φτώχεια. Στον Δήμο Σαν Χοακίν, οι μισοί από τους 8.000 κατοίκους του ζουν στη φτώχεια και η μόνη επιλογή είναι να μεταναστεύσουν στις ΗΠΑ ή να δουλέψουν στα ορυχεία του υδράργυρου. «Για εμάς είναι τρόπος ζωής, ο μόνος», έλεγε στο ΑP ο Ούγκο Φλόρες.

Η οικογένειά του πήγε στις ΗΠΑ και στα 24 του, όταν δεν του ανανέωσαν τη βίζα, επέστρεψε για να δουλέψει στα ορυχεία, όπως κάνουν πολλοί νέοι τα τελευταία χρόνια. Ακόμα και με την εκμετάλλευση που βιώνουν από τους διακινητές, τα λεφτά από το ορυχείο του επέτρεψε να σπουδάσουν τα πέντε παιδιά του. Αλλά ήδη δύο από τους έφηβους γιους του δουλεύουν στα ορυχεία. «Δεν το ήθελα, αλλά χρειαζόμαστε τα χρήματα».

Μια τοξική βόμβα

Οι τόνοι υδράργυρου που παράγονται στο Κερέταρο είναι μία τοξική βόμβα για το περιβάλλον και για την υγεία των ανθρώπων, ειδικά για το νευρικό τους σύστημα. Οι μεταλλωρύχοι τρώνε και πίνουν ανάμεσα στους καπνούς των φούρνων. Επιστρέφουν σπίτι στις οικογένειές τους με τοξική σκόνη στα ρούχα τους. Και καθώς δεν υπάρχει ένα σχέδιο διαχείρισης των αποβλήτων σχηματίζονται χαβούζες που σκορπούν ρύπους έως και 100 τ.χλμ. μακριά. Μετρήσεις που έγιναν κοντά σε φούρνο στο ορυχείο Σολεδάδ έδειξαν πως οι τοξικές εκπομπές εκεί ήταν 26 φορές μεγαλύτερες από τα επιτρεπόμενα όρια.

«Η περιοχή που περιβάλλει τα ορυχεία είναι ο πιο μολυσμένος τόπος του Μεξικού. Δεν είναι απλά ένας τόπος μολυσμένος, είναι δηλητηριασμένος», προειδοποιεί ο γιατρός και ερευνητής Ντίας Μπαρίγα, ειδικευμένος στις επιπτώσεις των τοξικών ουσιών στην υγεία. «Ο υδράργυρος έχει διαποτίσει όλη την περιοχή. Τον έχουμε εντοπίσει σε παιδιά, γυναίκες, ανθρακωρύχους, σε μικροοργανισμούς και τρωκτικά. Βρίσκεται στα ιζήματα, στα δέντρα, παντού».

Και αυτό σε έναν προστατευόμενο βιότοπο με πυκνά δάση και πολλούς οικισμούς γύρω του. Σ’ ένα καταφύγιο για είδη που απειλούνται με αφανισμό, όπως ο ιαγουάρος, η πράσινη γουακαμάγια, η μεξικανική μαύρη αρκούδα και εκατοντάδες ακόμα που πλέον απειλούνται και από τον υδράργυρο.

Τα σημάδια της δηλητηρίασης είναι εμφανή στους κατοίκους: τρέμουλα, νευρολογικές διαταραχές, απώλεια όρασης ή ακοής, υστέρηση στην ανάπτυξη των παιδιών και πολλά ακόμα. Αυτά τα συμπτώματα οι μεταλλωρύχοι επιμένουν πως δεν είναι από τη μακροχρόνια έκθεσή τους στον υδράργυρο.

Δεν θέλουν να αποδεχτούν πως η μόνη πηγή επιβίωσής τους μπορεί να είναι και πηγή νόσων. Και οργίζονται με την κυβέρνηση που θέλει να κλείσει τα ορυχεία στερώντας τους τα μόνα έσοδα που μπορεί να έχουν.

Το 2021 το Μεξικό μαζί με τον ΟΗΕ δημιούργησαν ένα ταμείο για να προσφέρει πόρους και εναλλακτικές απασχόλησης στους εργάτες. Αλλά κανείς τους δεν έχει λάβει κάποιο επίδομα, πόρο ή κατάρτιση και καμιά άλλη ευκαιρία απασχόλησης δεν έχει υπάρξει σε μια περιοχή όπου χιλιάδες άνθρωποι επιβιώνουν μολύνοντας και μολυνόμενοι.