Ποιητική και πνευματική ενηλικίωση

vivlio.jpg

ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ «Πρώιμα ποιήματα και πεζά» Εισαγωγική μελέτη – έκδοση κειμένων: Γιώργος Ανδρειωμένος Κέδρος, 2018 Σελ. 287

Η υπεύθυνη συγκέντρωση των πρώιμων δειγμάτων γραφής ενός από τους πολυγραφότερους και σημαντικότερους δημιουργούς των σύγχρονων ελληνικών γραμμάτων, όπως ο Γιάννης Ρίτσος, και ο διακριτικός συσχετισμός τους με τις ποικίλες, ενίοτε δυσβάσταχτες, περιπέτειες του βίου του, έρχεται να καλύψει ένα αισθητό κενό, αν σκεφτεί κανείς ότι, «μολονότι έχουν δημοσιευτεί πολυάριθμες εργασίες για τη ζωή και το έργο του», η πρώιμη περίοδος της δημιουργίας του, καθώς και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες διαμορφώθηκε η ποιητική του ιδιοσυγκρασία δεν έχουν φωτιστεί επαρκώς.

Οπως δεν έχουν εξεταστεί με την απαιτούμενη επάρκεια και τα καθέκαστα του βίου του «σε συνάρτηση με τη γενικότερη ιστορική και πνευματική ατμόσφαιρα της περιόδου», τη στιγμή, μάλιστα, που έχουμε να κάνουμε με έναν συγγραφέα που από πολύ νωρίς (από το 1930, όταν νοσηλεύεται στο «Φθισιατρείο Καψαλώνας» στα Χανιά Κρήτης) δρα και αισθάνεται ως «εντολοδόχος» και «υπεύθυνος ενός κόσμου», συντάσσοντας και δημοσιεύοντας διαμαρτυρίες για τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης των ασθενών, ζητώντας τη μεταφορά τους σε γειτονικό νεότευκτο σανατόριο.

Με δεδομένο, λοιπόν, ότι το αυτοβιογραφικό υπόστρωμα, στην περίπτωση του Γιάννη Ρίτσου, διασχίζει, προφανώς ή υποδορίως, ένα σημαντικό τμήμα του έργου του, ο Γιώργος Ανδρειωμένος επιχειρεί μια εκτενή, υπεύθυνη και εμπεριστατωμένη «αναφορά στα προσωπικά, οικογενειακά και κοινωνικά δεδομένα» του πρώιμου βίου του ποιητή, με αφετηρία τη χρονιά της γέννησής του (1909) και με κατάληξη τη, για πολλούς λόγους, σημαδιακή χρονιά του 1934. Χρονιά που δημοσιεύεται η πρώτη ποιητική συλλογή του (Τρακτέρ), μετά την προσχώρησή του στο ΚΚΕ κι ενώ έχει αρχίσει τη συνεργασία του με τον Ριζοσπάστη –με ψευδώνυμο αναγραμματισμένο το επώνυμό του (Σοστίρ)–, δημοσιεύοντας, εκτός των άλλων, μια σειρά αντιπολεμικών ποιημάτων που προϊδεάζουν για τον Επιτάφιο και που έναν χρόνο αργότερα (1935) θα συμπεριληφθούν στη δεύτερη συλλογή του (Πυραμίδες).

Το ενδιαφέρον εν προκειμένω εντοπίζεται στο γεγονός ότι, όπως επισημαίνεται στην εισαγωγική μελέτη του τόμου, τα πρώιμα ποιήματα και πεζά του Γιάννη Ρίτσου, συνδυαζόμενα με τις δύσκολες, κάποτε τραγικές περιστάσεις των νεανικών του χρόνων, αποκαλύπτουν τις «εν σπέρματι απώτερες ψυχολογικές και καλλιτεχνικές του καταβολές» και μαρτυρούν, σε ένα πρώιμο στάδιο, τον προσώρας ασυνειδητοποίητο μηχανισμό διήθησης και επεξεργασίας βιωμάτων οπωσδήποτε τραυματικών στο πεδίο της έκφρασης. Μαρτυρούν πώς, έστω και υπό την επήρεια ακόμη αναφομοίωτων επιδράσεων, έχει την προδιάθεση να δίνει υπέρογκες διαστάσεις και απρόβλεπτες δυνατότητες σε πράγματα υποταγμένα στη σαγηνευτική δύναμη του χρόνου και απαλλαγμένα από την όποια τρέχουσα χρηστική τους ιδιότητα. Οπως λ.χ. συμβαίνει, για πρώτη φορά, το 1926 που, προσβεβλημένος από φυματίωση και υποχρεωμένος να επιστρέψει στη Μονεμβασιά, στη θέα και μόνο του έρημου και κλειστού πατρικού σπιτιού, του κατοικημένου από τους ίσκιους αγαπημένων του προσώπων, αισθάνεται και εκφράζει την οδύνη του για τη στάχτη του χρόνου που σιωπηλά καλύπτει τα πράγματα (εν προκειμένω για ένα πιάνο, που δεν τολμά να αγγίξει τα πλήκτρα του, μήπως ξυπνήσουν και ανησυχήσουν οι ψυχές που «αποκοιμήθηκαν στον πόνο τους»).

Ο Γιώργος Ανδρειωμένος παρακολουθεί την πνευματική-ποιητική πορεία του Γιάννη Ρίτσου από τις πρώτες κιόλας δημοσιεύσεις ενός διηγήματος (1924) και δύο ποιημάτων του (1925) στη Διάπλασι των Παίδων με το ψευδώνυμο «Ιδανικό Οραμα», για τις οποίες και δέχτηκε, από τον Γρηγόριο Ξενόπουλο, τις πρώτες επιβραβεύσεις∙ ιδιαίτερη έμφαση δίνει στην από κάθε άποψη κρίσιμη τριετία 22.2.1927-10.5.1930, που ο ποιητής νοσηλεύεται στο «Σωτηρία», στην τρίτη θέση, κάτω από δραματικές συνθήκες, μαζί με άλλους άπορους αλλά και αριστερούς διανοούμενους ασθενείς, ερχόμενος σε επαφή με τις διακηρύξεις του μαρξισμού, ενώ από το φθινόπωρο του ’27 αρχίζει τη συνεργασία του με το «Φιλολογικό Παράρτημα» της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας, δημοσιεύοντας συνολικά 39 ποιήματά του, στα οποία γίνονται πλέον ευδιάκριτα στοιχεία που σύντομα έμελλε να παγιωθούν, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση του αναγνωρίσιμου ύφους και ήθους του Ρίτσου.

Λίγο αργότερα (2.9.1930-19.10.1931), τον εντοπίζει στο «Φθισιατρείο Καψαλώνας» -όπου οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης δεν μπορεί παρά να συνέβαλαν, σε μεγάλο βαθμό, στη διαμόρφωση και την εδραίωση του ιδεολογικού και κοσμοθεωρητικού πιστεύω του- και στο σανατόριο «Αγιος Ιωάννης», απ’ όπου στέλνει ποιήματά του στη χανιώτικη εφημερίδα Παρατηρητής, καθώς και 18 κείμενα-χρονογραφήματα με τον τίτλο «Στερνοί αντίλαλοι. Από το ημερολόγιον ενός φθισικού»∙ κείμενα που, όπως έχει επισημανθεί, «επρόκειτο να αναδειχθούν με ποικίλες μορφές στο κατοπινό έργο του».

Ολη αυτή την πορεία του Ρίτσου, από την παιδική ηλικία, την εφηβεία, την ενηλικίωση (με παράλληλη τη φροντίδα να εντοπίσει και να επισημάνει τις σημαντικότερες εστίες του πρώιμου προ-ποιητικού βιωματικού υλικού του) ώς την έκδοση της πρώτης ποιητικής συλλογής του, ο Γιώργος Ανδρειωμένος την παρακολουθεί και την καταγράφει με φιλολογική υπευθυνότητα και αναγνωστική ευαισθησία, βασιζόμενος στις πλέον κατάλληλες, για την επίτευξη του στόχου του, πηγές γνώσης και πληροφόρησης. 

Δεν θα πρέπει να παραλειφθεί, ωστόσο, ότι στην επιτυχία του εγχειρήματός του συνέβαλαν η αδιαπραγμάτευτη αγάπη και ο θαυμασμός του προς το έργο και το πρόσωπο του ποιητή, γεγονός που αφενός εξουδετέρωσε κάθε κίνδυνο μιας στείρας φιλολογικής προσέγγισης και αφετέρου προσέδωσε σε μια ερευνητικών προδιαγραφών εργασία τη θερμότητα μιας -αφηγηματικά- γοητευτικά δομημένης βιογραφίας.

 
Έντυπη έκδοση
Επιμέλεια κειμένου: Μισέλ Φάις
 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας