Μοντέλο πολιτισμικής διπλωματίας

pexlivanis.jpg

Ο Μίλτος Πεχλιβάνος εργάζεται στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου

Διδάσκει Νεοελληνική Φιλολογία και Ιστορία των Ιδεών στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, έχει στιβαρό σουλούπι και σε κοιτάζει με προσήνεια πριν μιλήσει _ πάντα με ένα ίχνος φιλοσοφικής ειρωνείας. Το εφηβικό του πρόσωπο με τα κόκκινα μάγουλα είναι, όμως, παραπλανητικό: ο 50άρης Μίλτος Πεχλιβάνος είναι ένας μαέστρος της πολιτισμικής διπλωματίας σε μια πολύ κρίσιμη στιγμή των ελληνογερμανικών σχέσεων, τώρα που το πολιτικό παιχνίδι έχει πάρει νέα τροπή.

Και από τις δύο μεριές, ελληνική και γερμανική, αναζητούνται πλέον νέοι δρόμοι αλληλοκατανόησης. Είναι χαρακτηριστικό το πολιτιστικό πρόγραμμα του Ινστιτούτου Goethe της Αθήνας, αλλά κυρίως η πρόσφατη δραστηριοποίηση της Γερμανικής Ακαδημίας για τη Γλώσσα και την Ποίηση, που από τα τέλη του 2014 έχει διοργανώσει στην Αθήνα και στο Βερολίνο συζητήσεις σχετικά με τις συνέπειες των πολιτικών της κρίσης στον Πολιτισμό˙ συζητήσεις οι οποίες οδηγούν σε έναν αναστοχασμό για τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ενωσης και τη θέση της Ελλάδας σ’ αυτήν. Σ’ αυτό το τοπίο, ο ρόλος του Πεχλιβάνου είναι κομβικός. Το 2007 διαδέχτηκε τον Κωνσταντίνο Δημάδη στη νεοελληνική έδρα, αλλά σήμερα δεν αρκεί να είναι μοναχά δάσκαλος. Σήμερα χρειάζεται να ενορχηστρώσει μια σειρά από βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες πρωτοβουλίες και δράσεις, με στόχο να αλλάξει την αρνητική εικόνα της Ελλάδας που έχει δημιουργηθεί εξαιτίας της χρηματοπιστωτικής κρίσης.

Η προσπάθεια προβολής της σύγχρονης Ελλάδας στη Γερμανία έχει παλιές ρίζες: στις εκδόσεις Romiosini και στη δραστηριότητα των Αϊντενάιερ από το '80˙ στις ετερόκλητες εκδηλώσεις που διοργάνωνε ο Λευτέρης Οικονόμου στο Βερολίνο, εντός και εκτός του κρατικού θεσμού του Ιδρύματος Πολιτισμού˙ επίσης στη δραστηριότητα της νεοελληνικής έδρας στο Μόναχο με πρωτοβουλία της Μαριλίζας Μητσού˙ και βέβαια στον εορτασμό της Ελλάδας ως τιμώμενης χώρας στη Διεθνή Εκθεση της Φρανκφούρτης με αγώνα της Μυρσίνης Ζορμπά, κ.ά. Ομως επρόκειτο είτε για προσπάθειες με μικρές φιλοδοξίες, αποσπασματικές ή με παρωχημένη στρατηγική, είτε για προσπάθειες σοβαρές αλλά μεμονωμένες.

Η πρόκληση που έχει να αντιμετωπίσει ο Πεχλιβάνος, είναι μεγαλύτερη. Διότι, από τη μια, καλείται να αποδομήσει το μερκελικό αφήγημα για την Ελλάδα και, από την άλλη, να το αντικαταστήσει με ένα νέο, το οποίο θα ανταποκρίνεται καλύτερα στην εικόνα που έχουν οι σημερινοί Ελληνες για τον εαυτό τους και παράλληλα θα αναδεικνύει τη δυναμική του τόπου.

Πολιτικό βήμα

Το πρώτο βήμα είχε γίνει στο τριετές προπτυχιακό όσο και στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα της έδρας του Βερολίνου (100 φοιτητές/τριες σήμερα), όταν ο Πεχλιβάνος έστρεψε οριστικά τη διδασκαλία και την έρευνα από τη νεοελληνική φιλολογική κατεύθυνση προς τη διεπιστημονική. Γι’ αυτό μιλά πια για Σπουδές Νέου Ελληνισμού, ανοιχτές σε ποικίλες διαδρομές (π.χ. μέσω της ιστορικής μελέτης της ΝΑ Ευρώπης), και με εξωστρεφή προοπτική. Γι’ αυτό ετοιμάζει ένα προπτυχιακό πρόγραμμα ελληνοτουρκικών σπουδών. Γι’ αυτό προσκαλεί επισκέπτες καθηγητές από ελληνικά Πανεπιστήμια (για το τρέχον έτος, Α. Ρεγκάκος, Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, Αλεξάνδρα Ρασιδάκη, Μ. Στεφανίδης, Γρ. Ιωαννίδης).

Οταν όμως το γερμανοελληνικό κλίμα χειροτέρεψε, έκανε ένα πιο «πολιτικό» βήμα: πρότεινε στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο την ίδρυση ενός Κέντρου Νέου Ελληνισμού (υπάρχουν ήδη για τη Γαλλία και την Ιταλία) και ζήτησε από το Ιδρυμα Νιάρχου τη βασική (κατά 3/4) χρηματοδότησή του αλλά και την αυτονομία του. Δεν επρόκειτο πια για την «πολιτιστική διαχείριση» της διαχρονίας του Ελληνισμού, που είναι αρμοδιότητα του εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσόντος Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού. Επρόκειτο για την τόνωση των δικτύων συνεργασίας ανάμεσα στις δύο χώρες. Οι απαντήσεις ήταν θετικές, και τα εγκαίνια του Κέντρου έγιναν τον περασμένο Ιούνιο.

«Χωρίς ένα φόρουμ για τα πράγματα που “δεν λέγονται”, δεν μπορείς να ξεπεράσεις ένα πρόβλημα, είτε αυτό είναι πραγματικό είτε φαντασιακό», μου εξηγούσε προχθές στο Βερολίνο. «Αρα αυτό που μετρά σήμερα, είναι να διαμορφώσεις εκείνα τα fora στα οποία θα αναπτυχθεί ο αναγκαίος διάλογος -και όχι η μάχη ούτε ο πόλεμος- προκειμένου να προκύψει η αμοιβαία κατανόηση και συναίνεση. Με αυτό το σκεπτικό θα οργανώσουμε το φθινόπωρο (σε συνεργασία με το κέντρο τεκμηρίωσης της ιστορίας του εθνικοσοσιαλισμού “Τοπογραφία του Τρόμου”) μια σειρά ομιλιών για όψεις της γερμανικής Κατοχής και για τα ναζιστικά εγκλήματα στην Ελλάδα, καθώς και συζήτηση στρογγυλής τραπέζης για το θέμα του “κατοχικού δανείου” και των “αποζημιώσεων”».

 

Ενάντια στα στερεότυπα

Ισως δεν είναι τυχαίο το ότι ο Πεχλιβάνος έχει γράψει μια γλαφυρή μελέτη για την Τριλογία του Τσίρκα -ένα λογοτεχνικό έργο που υπήρξε καθοριστικό για την ανανέωση της πολιτικής κουλτούρας μετά τη Μεταπολίτευση (Από τη Λέσχη στις Ακυβέρνητες Πολιτείες. Η στίξη της ανάγνωσης, Πόλις 2008). Εκεί, αυτός ο μετριοπαθής Θεσσαλονικιός με τις αιγυπτιώτικες αναφορές και τις σοσιαλδημοκρατικές ανησυχίες, εξερευνά μεταξύ άλλων τη λογοτεχνική διαχείριση της Μνήμης και της Ιστορίας, αντιδιαστέλλοντάς την με την πολιτική τους διαχείριση. Ηταν από τότε φανερό ότι είχε οξύ πολιτικοκοινωνικό κριτήριο. Γι’ αυτό αναγνωρίζει στην «Εφ.Συν.» ότι: «Το Κέντρο Νέου Ελληνισμού κανονικά δεν έπρεπε να υπάρχει. Διότι ως επιστημονική κοινότητα βρισκόμαστε στο στάδιο να συζητάμε σε επίπεδο ευρω­παϊκό, μετα-εθνικό, παγκοσμιοποιημένο. Αρα, το να “πρέπει” να ιδρυθεί ένα Κέντρο διμερούς ενδιαφέροντος είναι ένας αναχρονισμός. Δυστυχώς, όμως, τα στερεότυπα και οι προκαταλήψεις που κυριάρχησαν στην κοινή γνώμη και στην πολιτική σκηνή εκατέρωθεν λόγω της χρηματοπιστωτικής κρίσης, καθιστούν αυτόν τον αναχρονισμό αναγκαίο».

Μέσα σε αυτά τα συμφραζόμενα, το Κέντρο ανοίχτηκε προς την ιστορία των ελληνογερμανικών σχέσεων από τον 18ο αιώνα μέχρι σήμερα, συμμετέχοντας με ερευνητές του σε ευρύτερα προγράμματα και δημιουργώντας μια κοινή εγκυκλοπαιδική βάση δεδομένων. Παράλληλα οργανώνει συζητήσεις ή ομιλίες καλλιεργώντας τη διεπιστημονική-διαπολιτισμική κινητικότητα. Ταυτόχρονα μετατρέπει τη Ρωμιοσύνη σε πανεπιστημιακό οίκο ψηφιακών εκδόσεων ελληνικής λογοτεχνίας και δοκιμίων, που θα μπορούν να διαβάζονται δωρεάν on line. Στον κατάλογο, νέοι κομβικοί τίτλοι σε γερμανική μετάφραση, όπως το Αυτοί που επέζησαν της Ρίκας Μπενβενίστε, η Ελλάδα της Μεταπολίτευσης του Γιάννη Βούλγαρη ή οι Ακυβέρνητες Πολιτείες του Τσίρκα, καθώς και οι επανεπεξεργασμένες παλαιές μεταφράσεις που παραχώρησαν οι Αϊντενάιερ. Είναι επίσης ενδεικτικό το ότι για την επίσημη ετήσια εκδήλωση του Κέντρου τον Ιούνιο προσκλήθηκε ως ομιλητής ο Ανταμ Σίμτσικ, ο εξέχων καλλιτεχνικός διευθυντής της κορυφαίας ευρωπαϊκής εικαστικής έκθεσης Ντοκουμέντα, που θα πραγματοποιηθεί το 2017 με θέμα «Μαθαίνοντας από την Αθήνα».

Από εδώ και πέρα, ίσως το Κέντρο να έκανε το «μπουμ» εάν στο δικό του γήπεδο αναδείκνυε όχι μονάχα ελληνικά «ονόματα» αλλά και προσωπικότητες της γερμανικής και ευρύτερης ευρωπαϊκής σκηνής, ώστε να καθιερωθεί ως διεθνές φόρουμ. Then we (could) take Manhattan!