Μιλώντας ανθρώπινα για το αδιανόητο

Μ’ αυτό το κέρμα αγόραζες μια κρεατόπιτα, ένα μπλοκ ιχνογραφίας,
ένα γλύκισμα, μια πλάκα σαπούνι· σε κάποιου άλλου τη χούφτα θα ’ταν μια
ακτίνα φως στη συννεφιά, αλλά τα κέρματα δε διαλέγουν τη μοίρα τους (σ. 6)

Με τον «Αστερισμό ζωτικών φαινομένων» (Ικαρος, 2013) ο Αντονι Μάρα συστήθηκε τόσο στο ελληνικό όσο και στο διεθνές αναγνωστικό κοινό – μας συστήθηκε μέσα από ένα πολυσέλιδο, καλοστημένο μυθιστόρημα που είχε στο επίκεντρό του τον πόλεμο στην Τσετσενία και του οποίου η ανάγνωση γεννούσε ισχυρή συγκίνηση.

Η κριτική πρόσληψη του βιβλίου (αλλά και η εμπορική του απήχηση) ήταν εξαιρετική και ο Μάρα κέρδισε αφενός μια σειρά από βραβεία, αφετέρου (εικάζουμε) την αγωνία του δεύτερου βιβλίου. Αυτό έχει τον (εξίσου) απρόσμενο τίτλο «Ο Τσάρος της Αγάπης και της Τέκνο» και (ξανα)πηγάζει από τη μακρά εμπειρία του συγγραφέα στη μετασοβιετική επικράτεια (ενώ η ελληνική έκδοση χαίρει και πάλι της μεταφραστικής ευχέρειας του Αχιλλέα Κυριακίδη).

ANTHONY MARRA «Ο Τσάρος της Αγάπης και της Τέκνο» Ιστορίες Μετάφραση:  Αχιλλέας Κυριακίδης Ικαρος, 2016 Σελ. 372 ANTHONY MARRA «Ο Τσάρος της Αγάπης και της Τέκνο» Ιστορίες Μετάφραση: Αχιλλέας Κυριακίδης Ικαρος, 2016 Σελ. 372 |
Οι ομοιότητες πάντως σταματούν κάπου εδώ. Ο Μάρα στήνει βέβαια ξανά την αφήγησή του γύρω από την εμπειρία του πολέμου στην Τσετσενία, όμως, σε μια ενδεχομένως απρόσμενη επιλογή για την αγγλόφωνη αγορά, δεν γράφει ένα ακόμα μυθιστόρημα – για την ακρίβεια επιλέγει να δώσει στο πόνημά του τον χαρακτηρισμό «Ιστορίες» (τουλάχιστον στην αγγλόφωνη έκδοση). Και δεν περιορίζεται χρονικά γύρω από τα γεγονότα του πολέμου, αλλά επιχειρεί μια φιλόδοξη τοιχογραφία που ξεκινά στο Λένινγκραντ γύρω στα 1930 και εκτείνεται έως και τα πρώτα χρόνια του 21ου αιώνα.

Ενας υπάλληλος αλλοιώνει φωτογραφίες σε κάποιο υπόγειο κρατικό γραφείο λογοκρισίας· ένας χορός απογοητευμένων γυναικών μάς λένε μια ιστορία που περιλαμβάνει τη γενεαλογία των γκουλάγκ στη Σιβηρία· ένας πατέρας προσπαθεί να φτιάξει από το τίποτα ένα Μουσείο· δυο άντρες μοιράζονται μια παράδοξη αιχμαλωσία και μια ακόμα πιο παράδοξη φαντασίωση.

Αυτοί και άλλοι παρόμοιοι χαρακτήρες ανασαίνουν στις επιμέρους ιστορίες του Μάρα, συνθέτοντας ένα ανορθόδοξο σπονδυλωτό μυθιστόρημα –μια ενιαία, τρόπον τινά, αφήγηση– όπου τρία είναι τα κύρια συστατικά. Πρώτον, το διαβρωμένο τοπίο, τόσο του περιβάλλοντος χώρου όσο και αυτό εντός των ηρώων.

Διαβρωμένο από την ιστορία, τη φτώχεια, τα λογής λογής αδιέξοδα (πολιτικά ή μη), την κληρονομιά της πατρικής τους γραμμής. Δεύτερον, από τη ρυθμική επανεμφάνιση μιας σειράς αντικειμένων: η φωτογραφία μιας μπαλαρίνας, μια κασέτα που χαρίζει ο Αλεξέι στον Κόλια λίγο πριν εκείνος φύγει, μια ελαιογραφία ενός, μάλλον ήσοννος, ζωγράφου του 19ου αιώνα που αναπαριστά ένα τοπίο. Και τα τρία αλλοιώνονται και επανασυστήνονται από κεφάλαιο σε κεφάλαιο στον αναγνώστη, λες και περιέχουν την πραγματική συγκολλητική ουσία της αφήγησης.

Και η κάθε ιστορία (το κάθε κεφάλαιο σε αυτή την ιδιάζουσα δομή που προσιδιάζει στις δυο πλευρές μιας κασέτας με τραγούδια, την οποία επέλεξε ο συγγραφέας) εκτείνεται σε πολλές σελίδες. Με έναν εσωτερικό ρυθμό αργό, σχεδόν υπνωτιστικό. Ταυτόχρονα, αν και χωρίς την παραμικρή αχτίδα ελπίδας, οι ιστορίες αυτές είναι ξεκαρδιστικά αστείες – είναι αστείες γιατί είναι ειρωνικές, γιατί είναι συγκινητικές στον πυρήνα τους, γιατί είναι ευφυείς. Κι έτσι ο αναγνώστης χαμογελά, αλλά κάπως άβολα, ή λυπάται, αλλά όχι χωρίς μια δόση ευθυμίας.

Αυτό αποτελεί μια νέα κατάκτηση του Μάρα (σε σχέση με το πρώτο του μυθιστόρημα), που ενώ χτίζει τις αφηγήσεις του επάνω σε μια δυστοπία που κρατά 75 και βάλε χρόνια, ενώ φλερτάρει με το απίθανο (και το σχεδόν αδύνατο να γίνει πιστευτό), ενώ δεν αφήνει ευκαιρία να καταδυθεί στις πιο ατυχείς συγκυρίες της ζωής των ηρώων του, δεν χάνει στιγμή την επαφή του με όλο το υπόλοιπο φάσμα συναισθημάτων του αναγνώστη.

Εν κατακλείδει, «Ο Τσάρος της Αγάπης και της Τέκνο» δεν αποτελεί συρραφή ιστορικών ντοκουμέντων, δεν είναι μια προσπάθεια για επίκληση εύκολης συγκίνησης, ούτε είναι καν ένα βιβλίο ενδεικτικό της αγγλόφωνης παραγωγής. Ισως παραδόξως, ο Μάρα ασπάζεται εδώ την παράδοση των Ανατολικοευρωπαίων συγγραφέων, προσεγγίζει το μπανάλ και το απόκοσμο με τρυφερότητα, αναπαριστά το αδιανόητο με όρους βαθιά ανθρώπινους.

Κι όπως η αφηγηματική σκυτάλη δίνεται από τον έναν χαρακτήρα στον άλλο, προς το τέλος της σκυταλοδρομίας οι φωνές των ηρώων μοιάζουν να συναιρούνται και τα ζητήματα που βασανίζουν τον καθένα τους ξεχωριστά μοιάζουν να γίνονται ένα κράμα που βασάνιζε και βασανίζει ακόμα την ανθρωπότητα. Οπως γράφει, άλλωστε, κι ο ίδιος ο Μάρα κάπου: «Αν ο Θεός έχει φωνή, είναι η δική μας».

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας