Το μεταλλικό αποτύπωμα της εξουσίας

nomismata1-6.jpg

Μηνύματα κρατικής ισχύος σε νομίσματα της αρχαιότητας και του πρώιμου Βυζαντίου: Μηνύματα κρατικής ισχύος σε νομίσματα της αρχαιότητας και του πρώιμου Βυζαντίου*

«Η Αυστρία προορίζεται να κυβερνήσει το σύμπαν»

Επιγραφή των νομισμάτων του Φρειδερίκου Γ' (1415-1493)

Πολιτικοϊδεολογικά μηνύματα ανταλλάσσονται χέρι με χέρι καθημερινά, δίχως συχνά οι φορείς αυτής της διακίνησης να το πάρουν χαμπάρι.

Αναφερόμαστε στο κυρίαρχο μέσο συναλλαγής των τελευταίων δυόμιση χιλιετιών, κέρματα και -από ένα σημείο και μετά- χαρτονομίσματα, πάνω στα οποία έχουν χαραχτεί τα κρατικά σύμβολα και η συμπύκνωση του επίσημου λόγου των εκάστοτε εκδοτών.

Απόλυτοι μονάρχες και πόλεις-κράτη, δημοκρατίες και δικτατορικά καθεστώτα, ιμπεριαλιστικές δυνάμεις και νικηφόρες κοινωνικές επαναστάσεις, κάθε μορφή εξουσίας αποτύπωσε το δικό της ίχνος πάνω στο νόμισμα που η ίδια έθεσε σε κυκλοφορία.

Οι τροποποιήσεις της σχετικής θεματολογίας αντανακλούν πάλι τις αντίστοιχες μεταβολές στο πραγματικό πεδίο: αιφνίδιες πολιτικές ανατροπές και μακρόσυρτοι μετασχηματισμοί των κοινωνικών ισορροπιών και αντιλήψεων βρίσκουν αργά ή γρήγορα την έκφρασή τους σ’ ένα μικρό κομμάτι μέταλλο ή τυπωμένο χαρτί.

Με τη μελέτη των νομισμάτων δεν ασχολούνται ως εκ τούτου μόνο οι συλλέκτες τους, αλλά και οι ιστορικοί: η νομισματική, ως βοηθητικός κλάδος της Ιστορίας, καλείται να ερμηνεύσει πολιτικές εξελίξεις, ιδεολογικά ρεύματα και κοινωνικές δυναμικές εκεί που άλλες πηγές σιωπούν ή αποδεικνύονται περιορισμένης φερεγγυότητας.

Ιδίως τα κέρματα, που έχουν διασωθεί σε μεγάλους σχετικά αριθμούς, ικανοποιητική συνήθως κατάσταση και το χρονικό βάθος τους φτάνει μέχρι τον 6ο αι. π.Χ., αποδεικνύονται συχνά όχι μόνο η πιο εύγλωττη πηγή για το μακρινό παρελθόν, αλλά και μια έμμεση μαρτυρία που ενίοτε αμφισβητεί ευθέως τις επίσημες γραπτές πηγές γι’ αυτό το τελευταίο.

Για να σταθούμε σ’ ένα μόνο ενδεικτικό παράδειγμα: η παρουσία χριστιανικών συμβόλων κι ανθρωπομορφικών παραστάσεων σε ισλαμικά αραβικά νομίσματα του έβδομου αιώνα, σε ευθεία αντίθεση με τις σχετικές επιταγές του Κορανίου, επιτρέπει να δούμε την ανάδυση του Ισλάμ όχι ως στιγμιαία καθολική ρήξη με τον χριστιανικό κόσμο της Ανατολής, όπως τη θέλουν τα ιερά κείμενα και τη βίωσαν εξ αποστάσεως οι Βυζαντινοί χρονογράφοι, αλλά ως σταδιακή αποστασιοποίηση μιας χριστιανικής αρχικά αίρεσης που χρειάστηκε κάμποσες δεκαετίες για να ολοκληρωθεί (Marcin Grodzki, «Christian-Muslim Symbolism in Coins of the Early Arab Empire», περ. Asian and African Studies, 23/2, 2014, σ.255-73).

Για τις παλιότερες εποχές, μια περιδιάβαση στις πλούσιες μόνιμες συλλογές του Νομισματικού Μουσείου και στην τρέχουσα έκθεση του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης «Χρήμα - Σύμβολα απτά στην αρχαία Ελλάδα» αρκεί για να μας αποκαλύψει τον πλούτο των μηνυμάτων που περιέκλειε η κοπή των κερμάτων, από τους πρώτους ήδη αιώνες της ύπαρξής τους: όχι μόνο προβολή της θεϊκής καταγωγής ή προστασίας, των επιτυχιών και του ακατανίκητου του ηγεμόνα που τα έκοψε, αλλά και διαφήμιση τοπικών προϊόντων, συλλογική αναπόληση του ένδοξου παρελθόντος (όπως μαρτυρά λ.χ. η απεικόνιση της Ακρόπολης σε αθηναϊκά νομίσματα του 2ου και 3ου αι. μ.Χ.), ακόμη κι ονοματολογικά λογοπαίγνια (το σέλινο ως έμβλημα του Σελινούντα, ένα ρόδι ως δηλωτικό της Ρόδου κ.ο.κ.).

Για τους νεότερους χρόνους, η σχετική έρευνα μπορεί να γίνει με περιδιάβαση σε προσωπικές συλλογές, στον διεθνώς αποδεκτό κατάλογο Κrauze, σε επιμέρους μονογραφίες ή στον εξαιρετικά πλούσιο ειδικευμένο ιστότοπο en.numista.org.

Η επισκόπηση της διαδρομής των επιγραφών και των παραστάσεων που έφεραν κατά καιρούς τα κέρματα των τελευταίων αιώνων αποδεικνύεται αρκετά διδακτική για τη δημόσια εικόνα κάθε λογής καθεστώτων στο πέρασμα του χρόνου.

Ιδιαίτερα αξίζει να προσεχτούν οι κατά καιρούς μεταβολές στη συνθηματολογία και τα σύμβολα των νομισμάτων της ίδιας οντότητας, ακόμη και τα αισθητικά πρότυπα που υιοθετούνται σε κάθε περίσταση.

Η απάλειψη του συνθήματος «Προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε!» από τα σοβιετικά κέρματα επί Στάλιν, η προσχηματική αναφορά σε «Δημοκρατία» από καθεστώτα κάθε άλλο παρά δημοκρατικά και πολύ διαφορετικά μεταξύ τους, όπως αυτά του Ναπολέοντα Βοναπάρτη (στα πρώτα του βήματα) ή της δικής μας χούντας των συνταγματαρχών (στα τελευταία της) είναι μερικά μόνο χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Η επιλογή πάλι της θεάς Αθηνάς και της αρχαιοελληνικής αρχιτεκτονικής ως συμβόλων της Αυστριακής Δημοκρατίας, στο αναμνηστικό δίευρο που κυκλοφορεί τούτες τις μέρες για τα εκατοντάχρονά της, δεν είναι ίσως καθόλου άσχετη με την αναβίωση μιας ορισμένης αντίληψης για την καταγωγή και τα χαρακτηριστικά της ευρωπαϊκής ταυτότητας.

Πιστή στις παραδόσεις, η στήλη παραδίδει σήμερα στους αναγνώστες τη δική της συμβολική βασιλόπιτα.

Γεμάτη με κέρματα και τις αντίστοιχες επεξηγηματικές λεζάντες.

Προλετάριοι

Το σύνθημα «προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε» αποτελούσε σήμα κατατεθέν των κερμάτων της νικηφόρας σοσιαλιστικής επανάστασης του 1917, μέχρι τη σταθεροποίηση του σταλινικού καθεστώτος.

Η αρχή έγινε με το πρώτο αργυρό ρούβλι της Ρωσικής Ομόσπονδης Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας, που κυκλοφόρησε το 1921 [1], καθιερώνοντας μια παράδοση που συνεχίστηκε στις δυο πρώτες σειρές νομισμάτων της ΕΣΣΔ, του 1924-1925 [2] και του 1926-1934 [3].

Το σύνθημα απαλείφθηκε από την τρίτη σειρά σοβιετικών κερμάτων που κόπηκε το 1935, όταν είχαν πια παγιωθεί τα χαρακτηριστικά του μετεπαναστατικού «σοσιαλισμού σε μια μόνο χώρα» [4].

Ενδεχομένως ο διεθνισμός του κρίθηκε υπερβολικά «τροτσκιστικός»· ίσως, πάλι, η μεταβολή να συνδεόταν με την πρόσφατη εισδοχή της ΕΣΣΔ στην Κοινωνία των Εθνών (18/9/1934).

Σε κάθε περίπτωση, η τομή αποδείχτηκε οριστική: η επίμαχη έκκληση δεν αναπαράχθηκε ούτε στην τέταρτη σειρά κερμάτων, που εισήγαγε το 1961 ο Χρουστσόφ και διατήρησαν οι επίγονοί του μέχρι το 1991 [5], ούτε στην πέμπτη σειρά που κυκλοφόρησε -με το Κρεμλίνο στη θέση του σφυροδρέπανου- το 1991, λίγο πριν τη διάλυση της Ενωσης [6].

Αξίες

Εν έτει 1944, τα νομίσματα της ελεύθερης Γαλλικής Δημοκρατίας και του κατοχικού «Γαλλικού Κράτους» του Βισί φέρουν διαφορετικά σύμβολα και συνθήματα, με τα εκατέρωθεν τρίπτυχα αξιών: «Ελευθερία-Ισότητα-Δικαιοσύνη» και το κεφάλι της Μαριάννας στα μεν [7], «Εργασία-Οικογένεια-Πατρίδα» και φασιστικός διπλός πέλεκυς στα δε [8].

Για προφανείς λόγους, τα κέρματα της ίδιας χρονιάς που προορίζονταν για τις γαλλικές αποικίες έφεραν μεν την επιγραφή «Γαλλική Δημοκρατία» και την (ίδια) μορφή της Μαριάννας, όχι όμως και το επαναστατικό απελευθερωτικό-εξισωτικό σύνθημα [9].

Το τελευταίο έκανε την παρθενική του εμφάνιση σε γαλλικό νόμισμα το 1849, την επαύριο της νικηφόρας δημοκρατικής επανάστασης που έθεσε τέρμα στην Ιουλιανή μοναρχία [10]. Επανήλθε το 1871, μετά την πτώση του Λουδοβίκου Βοναπάρτη, διατηρήθηκε μέχρι τις μέρες μας κι από το φράγκο μετακόμισε στη γαλλική εκδοχή του ευρώ [11].

Μαριάννες

Η συμβολική μορφή της γυναίκας με τον φρυγικό σκούφο, ως ενσάρκωση της ελευθερίας και της επαναστατικής δημοκρατίας, πρωτοεμφανίζεται σε γαλλικό νόμισμα το επαναστατικό «Ετος 4» (1795-6) [12].

Προηγήθηκε -επί Ροβεσπιέρου- ένας απλός φρυγικός σκούφος, ως εγγυητής της ισότητας των πολιτών έναντι του νόμου [13].

Παρόμοιες απεικονίσεις, οφθαλμοφανώς εμπνευσμένες από το γαλλικό παράδειγμα, συναντάμε την ίδια εποχή και στα πρώιμα κέρματα των νεοσύστατων ΗΠΑ [14-16].

 Την ίδια, τέλος, μορφή υιοθέτησε το 1861 και ο σχεδιαστής των κερμάτων της Συνομοσπονδίας Πολιτειών Αμερικής, του ρατσιστικού τουτέστιν αμερικανικού Νότου, που έδινε τη δική του «μάχη της ελευθερίας» ενάντια στον βιομηχανικό, εξισωτικό Βορρά –μολονότι, εδώ, το όλο εγχείρημα δεν ξεπέρασε το στάδιο μερικών δεκάδων δοκιμίων [17].
 

Θεός φυλάξοι

Τέκνο του αμερικανικού εμφυλίου είναι και η διάσημη επιγραφή «Ιn God we trust» που φέρει το δολάριο των ΗΠΑ.

Πρώτη φορά χαράχτηκε στο νόμισμα των 2 σεντς του 1864 [18] – με το σκεπτικό ότι, σ’ έναν πόλεμο που μετρούσε ήδη εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς, ο πληθυσμός ένιωθε κάπως παραπάνω την ανάγκη της θείας πρόνοιας.

Καθιερωμένη de facto από το 1938, η αναγραφή του συνθήματος σε όλα τα κέρματα των ΗΠΑ κατέστη υποχρεωτική διά νόμου το 1956, στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου κατά των «άθεων» κομμουνιστών.

Δικτάτορες

Παρά την απόλυτη εξουσία τους, οι περισσότεροι από τους ηγέτες των κρατικών φασισμών του Μεσοπολέμου ουδέποτε χάραξαν τη μορφή τους σε κάποιο κέρμα: ούτε ο Χίτλερ, ούτε ο Μουσολίνι αξιώθηκαν παρόμοια δόξα. Η χιτλερική Γερμανία τίμησε στα νομίσματά της ως άρχοντα τον -εκλιπόντα, πλέον- στρατάρχη Χίντεμπουργκ [19], η δε φασιστική Ιταλία τον βασιλιά Βίκτορα-Εμμανουήλ [20].

Μοναδική εξαίρεση, πιθανότατα χάρη στον τίτλο του αντιβασιλιά που έφερε, αποτέλεσε το 1939 ο Χόρτι της Ουγγαρίας [21].

Το παράδειγμά του ακολούθησε, μεταπολεμικά όμως, και ο Φρανθίσκο Φράνκο. Η μορφή του πρωτοεμφανίστηκε σε νόμισμα το 1946, δέκα χρόνια μετά το ξέσπασμα της «εθνικής επαναστάσεως» των Φαλαγγιτών, για να εξελιχθεί σε κανόνα τη δεκαετία του 1950. Η συνοδευτική επιγραφή διαβεβαίωνε πως ο καουντίγιο κυβερνά τη χώρα «θεία χάριτι» [22].

Ατατούρκ

Εξίσου εύγλωττη αποδεικνύεται η αντίστοιχη σταδιοδρομία του ιδρυτή της σύγχρονης Τουρκίας. Πρώτο κέρμα με τη μορφή του ήταν το ασημένιο εκατόγροσο που κόπηκε το 1934, τέσσερα χρόνια πριν από τον θάνατό του [23]. Τα νομίσματα μικρότερης αξίας, που κόβονταν σε μη πολύτιμα μέταλλα, εξακολούθησαν να φέρουν απλώς την εθνική σημαία [24] μέχρι το 1957, οπότε -επί Μεντερές- η κεφαλή του εθνάρχη καταδέχτηκε το ταπεινό χαλκονικέλιο [25].

Ως υποχρεωτική απεικόνιση κάθε τουρκικού κέρματος, ανεξαρτήτως σειράς και αξίας, επιβλήθηκε πάντως μόνο μετά την κήρυξη της δικτατορίας του στρατηγού Εβρέν, το 1980. Στη δεκαετία που ακολούθησε, μοναδική εξαίρεση αποτέλεσε ένα αναμνηστικό κέρμα των 500 λιρών, που κυκλοφόρησε το 1983 σε αμελητέο τιράζ (μόλις 3.254 κομμάτια) υπενθυμίζοντας ότι το πρώτο νόμισμα της ανθρώπινης ιστορίας κόπηκε το 640 π.Χ. στη Λυδία –στη σημερινή, μ’ άλλα λόγια, τουρκική επικράτεια [26]. Παρά τη μετέπειτα φιλελευθεροποίηση και τη συνακόλουθη ανάρρηση στην εξουσία των αντικεμαλικών ισλαμιστών του ΑΚΡ, η παράδοση που επέβαλαν οι στρατηγοί εξακολούθησε να τηρείται ακόμη κι επί παντοδυναμίας του «σουλτάνου» Ερντογάν [27].

Ωσπου, το 2016, ένα αναμνηστικό κέρμα θ’ αντικαταστήσει τη μορφή του Ατατούρκ με την απότιση φόρου τιμής στους «μαχητές και μάρτυρες» της λαϊκής κινητοποίησης κατά των πραξικοπηματιών της προηγούμενης χρονιάς [28]. Νέοι θεοί, νέα ήθη.

Αποικίες

Παρόμοιες παλινωδίες είναι φυσικά αδιανόητες στη δημοκρατική Βρετανία, όπου ο κάτοχος του θρόνου είναι ο μόνος που δικαιούται να δει τη φάτσα του στο εθνικό νόμισμα.

Η ίδια παράδοση επέβαλλε την παρουσία του και στα νομίσματα των αποικιών του στέμματος, από την Ινδία [29-30] ή την Ανατολική Αφρική [31], μέχρι την Κύπρο [32-33].

Αξιομνημόνευτη εξαίρεση, τα αγγλοκρατούμενα νησιά του Ιονίου: στους «οβολούς» τους απεικονίζεται αλληγορικά η ίδια η θαλασσοκράτειρα, αντί του μονάρχη της [34].

Συνέχειες

Μάταια θ’ αναζητήσει κανείς σε νομίσματα τις ηγετικές φυσιογνωμίες του «υπαρκτού σοσιαλισμού»: ακόμη και προσωποπαγή καθεστώτα, όπως αυτά του Στάλιν, του Τσαουσέσκου ή του Κιμ Ιλ Σουνγκ, απέφυγαν να χαράξουν τη μορφή τους σε κάποιο κέρμα.

Δεν έλειψαν αντίθετα οι τιμητικές απεικονίσεις ιστορικών προσωπικοτήτων του καπιταλιστικού ή φεουδαρχικού παρελθόντος, ως έκφραση της εθνικής συνέχειας.

Πρωτοπόρα σ’ αυτό τον τομέα, η Βουλγαρία του Ζίβκοφ ανέγραψε το 1974 (και διατήρησε μέχρι το 1989) στον θυρεό των νομισμάτων της τη χρονολογία γέννησης του πρώτου μεσαιωνικού βουλγαρικού κράτους (681 μ.Χ.) [35], σε ίση μοίρα με την επαναστατική ανατροπή του 1944 που φιγουράριζε κατ’ αποκλειστικότητα στα νομίσματα της μεταπολεμικής περιόδου [36]. Το δε 1969, τα 90χρονα της απαλλαγής απ’ τον οθωμανικό ζυγό θα γιορταστούν από τους εθνοκομμουνιστές της Σόφιας με την κοπή αναμνηστικού νομίσματος προς τιμήν ενός Ρώσου (όχι επαναστάτη αλλά) αυτοκράτορα: του «απελευθερωτή τσάρου» Αλεξάνδρου του Β' [37].

Εθνικές ανασημασιοδοτήσεις

Χρησιδάνειο

Να και μια κλοπή εθνικού μας συμβόλου που πέρασε εντελώς απαρατήρητη από τα εγχώρια λαγωνικά. Οπως διαβάζουμε στην επίσημη εφημερίδα της Ε.Ε. (17/12/2017), τον μήνα που εκπνέει επρόκειτο να κυκλοφορήσει σε 18.100.100 κομμάτια αναμνηστικό δίευρο της Αυστρίας για τα εκατοντάχρονα της κρατικής υπόστασής της.

Η είδηση βρίσκεται στο έμβλημα που επιλέχτηκε για την απεικόνιση των «100 χρόνων Αυστριακής Δημοκρατίας»: το κεφάλι της... θεάς Αθηνάς, με φόντο «το ελληνικού στιλ Κοινοβούλιο της Βιέννης» [1]. Πολύ προτού τα Σκόπια μετατραπούν σε αρχαιομακεδονική Ντίσνεϊλαντ, τα αισθητικά πρότυπα των μακρινών προγόνων μας ενέπνευσαν, βλέπεις, τους κοντινούς προγόνους των νυν εταίρων μας. Εμπνευση που, με τη σειρά της, συνέβαλε ουκ ολίγον στον συνειδησιακό μετασχηματισμό των χριστιανορθόδοξων Ρωμιών σε Νεοέλληνες.

Μεγαλέξανδρος

Εναν σχεδόν αιώνα μετά, ποιος θυμάται άλλωστε ότι το πρώτο νόμισμα της Αλβανίας, εν έτει 1926, έφερε και στις δυο όψεις του τον Μεγαλέξανδρο [2]; Πόσο μάλλον, ότι η ίδια η ονομασία του αλβανικού νομίσματος (λεκ) δεν είναι παρά απλή σύντμηση της αλβανόγλωσσης ονομασίας του εθνικού μας ήρωα; Μακεδόνα, ως γνωστόν, εκ πατρός –αλλά και Ηπειρώτη κατά το ήμισυ, από τη Μολοσσή μητέρα του.

Ηλίου φαεινότερον

Στα πρώτα βήματα της δικής της ανεξαρτησίας, κι αφού είχε ήδη εκδηλωθεί η σφοδρή αντίθεση της Αθήνας στη συνταγματική της ονομασία, η ΠΓΔΜ υιοθέτησε ως γνωστόν το 1992 ως εθνικό σύμβολο το δεκαεξάκτινο «αστέρι της Βεργίνας» –για να το αποποιηθεί αμαχητί τρία χρόνια αργότερα, βάσει της Ενδιάμεσης Συμφωνίας.

Οτι αυτή η κίνηση δεν υπήρξε παρά μια επινόηση ανταλλάγματος προς διαπραγμάτευση, το διαπιστώνουμε από τα κέρματα που η γειτονική μας χώρα έκοψε εν έτει 1993: αντί για τη «Βεργίνα», εικονίζεται εκεί μια εκδοχή του ήλιου που την αντικατέστησε [3].

Η «προφητική» αυτή επιλογή απέτρεψε έτσι την απόσυρση 55.419.000 κερμάτων· υπόθεση απείρως πιο μπελαλίδικη από τη διακριτική αντικατάσταση της εθνικής σημαίας στα δημόσια κτίρια!

Αλυτρωτισμοί

Ο Οθωνας μας ήρθε προτού διατυπωθεί προγραμματικά η Μεγάλη Ιδέα. Στα νομίσματά του εμφανίζεται έτσι ως «Βασιλεύς της Ελλάδος», μιας εδαφικά καθορισμένης δηλαδή επικράτειας [4]. Μέχρι να ξεκουμπιστεί, η εθνική στοχοθεσία διευρύνθηκε κι αυτό αποτυπώθηκε στα κέρματα του διαδόχου του. Το μεν βασίλειο παρέμεινε «της Ελλάδος», ο μονάρχης ήταν όμως πλέον «των Ελλήνων»: εκτός από το ενάμισι εκατομμύριο των υπηκόων του, «ανήκε» και στους διπλάσιους αλύτρωτους ομογενείς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας [5].

Στη γειτονική Βουλγαρία, οι βλέψεις επί της Μακεδονίας εκφράστηκαν πάλι με το ρητό «Εν τη ενώσει η ισχύς», χαραγμένο στα νομίσματά της από το 1881 [6] μέχρι την καθεστωτική ανατροπή του 1944. Αντιγράφοντας το ελληνικό μοντέλο, ο μονάρχης ήταν φυσικά κι εδώ «βασιλιάς των Βουλγάρων» [7].

Φοίνικας

Το αιγυπτιακό πουλί που ξαναγεννιέται από τις στάχτες του επιλέχθηκε επί Καποδίστρια ως ονομασία και εικονογράφηση του πρώτου εθνικού μας νομίσματος, με ταυτόχρονη απότιση φόρου τιμής στην πρόσφατη εθνεγερσία του 1821 (αρχαιοελληνιστί: αωκα) [8].

Οταν οι αρχαιολάτρες Βαυαροί το αντικατέστησαν το 1832 με τη δραχμή [9], το μυθικό πτηνό αποσύρθηκε για ενάμιση αιώνα από την κυκλοφορία. Μοναδική εξαίρεση, η βραχύβια απεικόνισή του το 1930 στο πεντάδραχμο της μεσοπολεμικής Ελληνικής Δημοκρατίας [10].

Επανέκαμψε πανηγυρικά το 1967, ως επίσημο σύμβολο της «εθνοσωτηρίου» 21ης Απριλίου· η νομισματική αποτύπωσή του καθυστέρησε όμως αρκετά, καθώς το θεώρημα του «προσωρινού γύψου» επέβαλλε τον σεβασμό των υφιστάμενων βασιλικών συμβόλων, ακόμη και τρία ολόκληρα χρόνια μετά τη φυγή του Κωνσταντίνου στη Ρώμη [11].

Η δραχμή απέκτησε ως εκ τούτου «πουλί» μόλις το 1971, πίσω από την κεφαλή του αυτοεξόριστου τέως [12].

Η τελευταία απαλείφθηκε μία και μοναδική φορά, στο εικοσάρικο του 1973, προτού ο Παπαδόπουλος καταργήσει θεσμικά τη βασιλεία [13].

Το «δημοψήφισμα» της 29/6/1973 κι η «πολιτικοποίηση» του καθεστώτος επέβαλαν σύντομα την κοπή δεύτερης σειράς νομισμάτων μέσα στην ίδια χρονιά, με φοίνικα δίχως φαντάρο και την επιγραφή «Ελληνική Δημοκρατία». Ωσπου να κυκλοφορήσουν μεσολάβησε ωστόσο το πραξικόπημα Ιωαννίδη και, παρότι «αποστρατιωτικοποιημένα», ταυτίστηκαν εκ των πραγμάτων με τη νέα χούντα [14].

Η απόσυρσή τους από την κυκλοφορία, όπως κι εκείνων με τις βασιλικές κεφαλές, έγινε στις 15/9/1977 –τρία χρόνια και κάτι μετά τη Μεταπολίτευση.

*Μηνύματα κρατικής ισχύος σε νομίσματα της αρχαιότητας και του πρώιμου Βυζαντίου: ο Φίλιππος Β' διαλαλεί τη νίκη του στους Ολυμπιακούς Αγώνες και ο Δημήτριος ο Πολιορκητής τη δική του επί του Πτολεμαίου Α' της Αιγύπτου· ο (χριστιανός) αυτοκράτορας Αναστάσιος διακηρύσσει τη σχέση του με τη Θεά Νίκη· ο βασιλιάς των Παιόνων, Πατράος, συντρίβει τους Μακεδόνες· ο Πτολεμαίος Δ' της Αιγύπτου διαφημίζει τα πλούτη του βασιλείου του με το κέρας της Αμάλθειας και το Κοινόν των Αιτωλών καμαρώνει πάνω στις ασπίδες των ηττημένων Γαλατών και Μακεδόνων επιδρομέων

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας