«Ημουν ξένος και με δέχτηκες»

kasel-documenta.jpg

«Παρθενώνας των βιβλίων», Marta Minujin «Παρθενώνας των βιβλίων», Marta Minujin | AP Photo/Jens Meyer

Αποστολή, Κάσελ

BEINGSAFEISSCARY. Είναι τρομακτικό να είσαι ασφαλής. Η Τουρκάλα Banu Cennetoğlu έστησε το έργο της, αυτή τη μικρή φρασούλα με το μεγάλο νόημα, στην πιο περίοπτη θέση της documenta 14 του Κάσελ.

Στην προμετωπίδα του κεντρικού εκθεσιακού της χώρου, του Μουσείου Φριντεριτσιάνουμ.

Ξεμόνταρε την επιγραφή MUSEUM FRIDERICIANUM, την αναγραμμάτισε, έφτιαξε και κάποια νέα γράμματα από μέταλλο, και νά το έργο της.

Μότο θα ‘λεγε κανείς -αν δεν διεκδικούσαν τον τίτλο αρκετά άλλα έργα- μιας ακραία πολιτικής, ριζοσπαστικής έκθεσης, που τιμά και φέτος την παράδοσή της.

Δεν είναι σαφές πού ακριβώς αναφέρεται η Τσενέτογλου με τη φράση της εναντίον της «ασφάλειας», από την ασφάλεια του Βερολίνου, όπου ζει πια.

Μπορεί στον τρόμο, που επικρατεί στην «ασφαλή» μονολιθική Τουρκία του Ερντογάν - κάτι ξέρει και η ίδια από βασανιστήρια.

Μπορεί στις επιπτώσεις που ίσως θα έχει στις ατομικές μας ελευθερίες η ισλαμιστική τρομοκρατία, που όλο και πιο συχνά γεμίζει με νεκρούς ευρωπαϊκές πλατείες και αγορές.

Ελάχιστες, όμως, μέρες από την τρομοκρατική επίθεση στο Μάντσεστερ η προμετωπίδα στο Φριντεριτσιάνουμ για κάποιους μπορεί να ‘ναι ελαφρώς άστοχη.

Πόσω μάλλον που το Κάσελ υποδέχτηκε με πρωτοφανή μέτρα ασφαλείας δυο προέδρους, τον δικό μας Προκόπη Παυλόπουλο και τον δικό τους Φρανκ-Βάλτερ Σταϊνμάγερ, για να εγκαινιάσουν μαζί την περίφημη έκθεση, το Σάββατο, 10 Ιουνίου.

Κανένα πρόβλημα. Documenta σημαίνει ελευθερία και πρόκληση. Ορεξη να ‘χεις και όλο και θα βρεις κάποιο έργο να το ψειρίσεις πολιτικά.

Το κάνουν συνέχεια και οι ξένοι δημοσιογράφοι και κριτικοί, που πλημμύρισαν την πόλη το εναρκτήριο τριήμερο της έκθεσης. Ενα μόνο δεν κάνουν και τόσο φανατικά όσο θα θέλαμε εμείς οι Ελληνες, που αυτός ο άγιος άνθρωπος, ο Ανταμ Σίμτσικ, μας έχρισε παρτενέρ της documenta 14.

Tα περισσότερα δημοσιεύματα σε μεγάλες εφημερίδες (όπως Le Monde και New York Times) αλλά και σε εξειδικευμένα έντυπα προσπερνάνε ευγενικά την κεντρική έκθεση στο Fridericianum. Και είναι η δική μας.

Μέρος της συλλογής του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, που θα φτύσουμε αίμα μέχρι να τη δούμε να παίρνει τη θέση της στο ΦΙΞ.

Οι ξένοι δημοσιογράφοι προτιμούν να ξαμολιούνται σαν τα λαγωνικά στους υπόλοιπους 34 χώρους, μικρούς και μεγάλους, παλιούς και καινούργιους, αναμενόμενους και αντισυμβατικούς, για να ανακαλύψουν (και να κρίνουν) τους καλλιτέχνες που προτείνει ο Σίμτσικ.

Αμετακίνητος πάντα στην πριμοδότηση ελαφρώς άγνωστων, όχι και τόσο μοδάτων ονομάτων σε μια αγορά της τέχνης, που από την Μπιενάλε της Βενετίας μέχρι την Tate Modern και τις μεγάλες γκαλερί, ποντάρει στον εντυπωσιασμό και χτίζεται πάνω στις δημόσιες σχέσεις.

Με αυτή την έννοια, περισσότερο επωφελούνται από τη συμμετοχή τους στην documenta 14 οι Ελληνες εικαστικοί (και είναι πολλοί) που τα έργα τους δεν βρίσκονται στο Fridericianum, αλλά εξαπλώνονται στο Κάσελ.

Μοναχικά, όπως του Απόστολου Γεωργίου σε εγκαταλειμμένο διαμέρισμα. Διακριτικά, όπως το ωραιότατο Κέντρο Τύπου, έμπνευση του αρχιτέκτονα Αριστείδη Αντονά.

Ανταγωνιστικά, ανάμεσα στα άλλα έργα από κάθε γωνιά της Γης, όπως το ψηφιακό βίντεο «Ακρόπολις» της Εύας Στεφανή, που χρησιμοποιώντας ήπιο πορνό της δεκαετίας του ‘60 καταλήγει μια φεμινιστική διεκδίκηση του μνημείου από την εθνικιστική υπερεκμετάλλευσή του.

«Αcropolis», Ευα Στεφανή «Αcropolis», Ευα Στεφανή | ©Daniel Wimmer

Κι όλα αυτά τα τολμηρά, συμβαίνουν μέσα στο αριστοκρατικό, παραμυθένιο Palais Bellevue του 18ου αιώνα, εκεί όπου κάποτε ο ένας από τους δύο αδελφούς Γκριμ, τα πιο διάσημα παιδιά του Κάσελ, ήταν βιβλιοθηκάριος σε κάποιον από τους πολλούς Βοναπάρτηδες.

Δεν ξέρω, πάντως, ποιοι θα καταφέρουν να ανακαλύψουν τους υπέροχους πίνακες του Τσαρούχη στο αφιερωμένο στην κουλτούρα του θανάτου Museum Fur Sepulkralkultur, αλλά και θα καταλάβουν τι σχέση μπορεί να έχει ο «Ερως στεφανώνει τον άσο του ζεϊμπέκικου» με τάφους και νεκροφόρες αιώνων.

Το γεγονός πάντως πως η συλλογή του ΕΜΣΤ στην καρδιά της documenta 14 δεν προκάλεσε μεγάλη αίσθηση, το γεγονός ότι δεν ίδρωσαν και πολλά αυτιά από την παθιασμένη δήλωση του Σίμτσικ ότι είναι καιρός πια να αποκτήσει η Ελλάδα κρατικό μουσείο σύγχρονης τέχνης, δεν σημαίνει ότι στο Fridericianum δεν χτυπά η καρδιά της έκθεσης.

Ουρές σχηματίζονται καθημερινά από το πρωί για να δουν τα έργα των 82 Ελλήνων και ξένων εικαστικών, που διάλεξε η διευθύντρια του ΕΜΣΤ Κατερίνα Κοσκινά όχι μόνο, όπως αρχικά νομίζαμε, από τη συλλογή του μουσείου, αλλά προς έκπληξη πολλών και από ιδιωτικές!

Είναι τόσο σημαντική, συγκινητική και γεμάτη θαυμάσια έργα η έκθεση «Αντίδωρον», που ίσως οι κρίσεις για τη δουλειά της Κατερίνας Κοσκινά να μην είναι της ώρας.

Ενα μικροκαβγαδάκι που ξέσπασε στα σόσιαλ μίντια μεταξύ της διευθύντριας του ΕΜΣΤ και του Ντένη Ζαχαρόπουλου, καλλιτεχνικού διευθυντή Μουσείων και Συλλογών του Δήμου Αθηναίων, αποδείχτηκε ευτυχώς ήπιο και σύντομο. Ας ανοίξει το ΕΜΣΤ και θα έχουμε όλο τον καιρό να διαφωνήσουμε και να σκοτωθούμε.

Για την ώρα, εκεί στο Κάσελ, άλλοι έχουν το προνόμιο να απολαμβάνουν τη συλλογή του. Στέκονται οπωσδήποτε μπροστά στα έργα των διασημοτήτων. Από τον Τάκι, τον Στήβεν Αντωνάκος και τον Μπιλ Βιόλα μέχρι τον Γιάννη Κουνέλλη, τον Λουκά Σαμαρά, τη Χρύσα και τη Μόνα Χατούμ -η Παλαιστίνια φεμινίστρια τράβηξε με την παρουσία της στα εγκαίνια πολλά βλέμματα, αλλά μέχρι να βρούμε το θάρρος να την πλησιάσουμε, το πλήθος είχε καταπιεί τα κατσαρά μαλλιά της.

Ανακαλύπτουν με θαυμασμό νεανικά αριστουργήματα του Μπότσογλου, του Ψυχοπαίδη, του Κοκκινίδη, της Ντάβου, του Κεσσανλή.

Αφήνουν τα παιδιά τους να τρεχοβολάνε πάνω στις «καθιστικές μονάδες από αφρό και βινύλιο» της εγκατάστασης «Πόλεμος» του Ανδρέα Αγγελιδάκη (ανάθεση αυτό της documenta 14), ενώ οι ίδιοι τις βρίσκουν πολύτιμες για έναν σύντομο υπνάκο.

Κάνουν ουρές για να πάρουν τη σειρά τους στο δωμάτιο, που προβάλλεται το συγκλονιστικό βίντεο «I, Soldier» του Κοκέν Εργκούν για τον τουρκικό μιλιταρισμό.

Και δεν μπορούν να ξεκολλήσουν από το μεγαλοφυές «Κουτσό», την εγκατάσταση που ο Βλάσης Κανιάρης δημιούργησε το 1974, ενώ βρισκόταν στη Γερμανία. Τότε που οι φτωχοί μετανάστες σ’ αυτή την πλούσια χώρα ήμασταν εμείς, οι Ελληνες.

Να τοι οι μετανάστες. Αν δεν βρίσκονταν στην καρδιά της documenta 14 στο Κάσελ, θα ερχόταν ο κόσμος τα πάνω κάτω. Μόνο που κι εδώ, όπως σε κάθε μεγάλη έκθεση στον δυτικό κόσμο, υπάρχουν δύο ειδών μετανάστες και πρόσφυγες. Οι έξω και οι μέσα.

Οι έξω, ζουν στα δικά τους γκέτο, και δεν θα περάσουν τις πόρτες των μουσείων. Οι μέσα, περιζήτητοι καλλιτέχνες και επιμελητές από φτωχές και ταραγμένες χώρες Αφρικής και Ασίας, δεν ξεχνούν τις ρίζες και τις περιπέτειές τους, εκφράζουν τις αγωνίες των λαών τους, βλέπουν, όμως, να παρελαύνουν στις εκθέσεις τους ξανθοί, ανοιχτόχρωμοι, καλοζωισμένοι, καλλιτεχνίζοντες Ευρωπαίοι αστοί, καλών προθέσεων.

Ναι, το Κάσελ έχει πάρα πολλούς μετανάστες εδώ και χρόνια. Εχει και πρόσφυγες. Αν εξαιρέσω μια χαριτωμένη κοπελίτσα με μαντίλα, που μου ακύρωσε ένα πρωί το εισιτήριό μου στη Νeue Gallery, άλλον μουσουλμάνο πολίτη σε αίθουσα δεν είδα.

Τους είδα ξαφνικά όλους μαζί τη μέρα που εγκατέλειψα την Friedrichsplatz με το Fridericianum, τα κομψά μαγαζιά, τα παγωτατζίδικα, τις σεζλόνγκ (τι ωραία γερμανική μόδα κι αυτή) και τις χιλιάδες ζωηρού κόσμου να φωτογραφίζονται στον «Παρθενώνα των Βιβλίων» της Marta Μinujín, που δεν λέει να τελειώσει, συνέχεια καταφτάνουν βιβλία και προστίθενται υπό τις ιαχές του πλήθους.

Τους ανακάλυψα τρέχοντας προς άλλα μέρη, προς τον εκθεσιακό χώρο Neue Neue Galerie, το παλιό ταχυδρομείο του Κάσελ, μέσα στη δικιά τους περιοχή. Πιο φτωχή και βρόμικη από το υπόλοιπο, απαστράπτον μέχρι αηδίας Κάσελ.

Τίγκα στα εστιατόρια με λαχταριστά κεμπάμπ, σουπερμάρκετ με δικά τους τρόφιμα για μαντιλοδεμένες γυναίκες φορτωμένες καρότσια και μωρά, ενώ στα διπλανά καφενεία ήταν αραγμένοι νέοι άνδρες, μόνο άνδρες, που με κοιτούσαν επίμονα - έτσι νόμισα.

Μου είπαν, και το πιστεύω, ότι ο ευαίσθητος Ανταμ Σίμτσικ, αυτός που τόσο ήθελε να μάθει από την κρίση της Αθήνας (και ίσως περίμενε να κάνουμε μετά το δημοψήφισμα την υπέρβαση προς το... άγνωστο και τα IOUS) ενέταξε στην documenta 14 το παλιό ταχυδρομείο στη γειτονιά των μεταναστών ακριβώς για να τους απλώσει ένα χέρι. Να περάσουν πιο εύκολα τις πόρτες της.

Εμαθα και ότι σχεδιάστηκαν ειδικές ξεναγήσεις από όλο το επιμελητικό τιμ για πρόσφυγες, μετανάστες και ανθρώπους που, ίσως, δεν είχαν να πληρώσουν εισιτήριο. Τέλεια.

Ομολογώ, όμως, ότι εκείνο το απόγευμα τα εντυπωσιακά, τεραστίων μεγεθών πολιτικά έργα για φεμινισμό και αποικιοκρατία στη Νeue Neue Gallery δεν μπόρεσαν να με αγγίξουν.

Είχα γίνει κόμπος από την αίσθηση δύο κόσμων, που δεν μπορούν να συναντηθούν πραγματικά, να ζήσουν μαζί.

«When We Were Exhaling Images», Hiwa K «When We Were Exhaling Images», Hiwa K | AP Photo/Jens Meyer

Κάπως ζεστάθηκε η καρδιά μου και ξαναβρήκα την αισιοδοξία μου όταν ένα πρωινό παρακολούθησα χιλιάδες ξαμολημένους στον καυτό ήλιο Γερμανούς να αποθεώνουν τον Ιρακινό καλλιτέχνη Hiwa K και να φωτογραφίζουν με μανία την εντυπωσιακή του εγκατάσταση φτιαγμένη από σωλήνες.

Ιδιους με αυτούς στους οποίους είχε ζήσει για καιρό κοντά στο λιμάνι της Πάτρας, τότε που προσπαθούσε να βρει διέξοδο στην Ευρώπη.

Κάθε σωλήνας και ένα κουκλο-δωμάτιο, από κρεβατοκάμαρα μέχρι βιβλιοθήκη και τουαλέτα, κατακάθαρο, γουστόζικο και ζηλευτό.

«Ι was a stranger and you took me in», Olu Oguibe, πλατεια Koenigsplatz «Ι was a stranger and you took me in», Olu Oguibe, πλατεια Koenigsplatz | ©_Michael_Nast

Κάπως ανέβαινε η αισιοδοξία μου όταν στις βόλτες μου έπεφτα συνεχώς πάνω στον οβελίσκο του Νιγηριανού Olu Ognibe στην πλατεία Konigsplatz, που του χάρισε και το βραβείο Arnold Bode της πόλης του Κάσελ. «I was a stranger and you took me in» («Ημουν ξένος και με δέχτηκες»): αυτή η φράση από τη Βίβλο γραμμένη σε αγγλικά, γερμανικά, αραβικά και τουρκικά στις τέσσερις πλευρές του μνημείου ήταν ένα συνεχές μήνυμα που η documenta 14 εξέπεμπε.

Ακόμα και στις πιο «γερμανικές», πλούσιες και ζηλευτές περιοχές της, όπως στο καταπράσινο πάρκο κάτω από το Μουσείο Γκριμ, με την υπέροχη θέα στην πόλη.

Εκεί όπου έχει στηθεί ένα τεράστιο, να βγάζει μάτι, έργο του Νεοζηλανδού Nathan Pohio. Αγέρωχοι, στολισμένοι καβαλάρηδες Μαορί ηγέτες υποδέχονται το 1905 τον Βρετανό διοικητή και τη σύζυγό του.

«Raise the anchor, unfurl the sails, set course to the centre of an ever setting sun!», Nathan Pohio «Raise the anchor, unfurl the sails, set course to the centre of an ever setting sun!», Nathan Pohio | AP Photo/Jens Meyer

Χιούμορ και ειρωνεία πάνω στην αποικιοκρατία. Αντιστροφή της εικόνας. Πόσο την έχουμε ανάγκη.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας